Endokrini sistem

Uvod u endokrinologiju

Žlijezde sa unutrašnjim lučenjem

Endokrinologija je nauka koja se bavi izučavanjem anatomije,fiziologije i patologije žlijezda sa unutrašnjim lučenjem .Riječ endokrinologija je grčkog porijekla i nastaje od riječi “endon” i “ krinein”,što u slobodnom prijevodu znači ,oslobađati se ,odnosno izlučivati se u nešto . ,kao i “logos” što znači raspravljanje .Još je Claude Bernar 1855 prvi ukazao u svom poznatom predavanju u College de France na pojam “unutrašnja sekrecija”.
Većina žlijezda sa unutrašnjom sekrecijom je do danas poznata ,a to su :
• hipofiza (prednji i zadnji režanj)
• štitasta žlijezda
• paraštitasta žlijezda
• gonade (sjemenik i jajnik)
• nadbubrežne žlijezde(srž i kora)
• endokrini dio gušterače
• pinealna žlijezda (epifiza)
• timus
Funkcije organizma reguliraju dva osnovna kontrolna sistema :
1. nervni sistem
2. endokrini ili hormonalni sistem .
Hormonski sistem djeluje na različite metaboličke funkcije organizma ,kontrolirajući bilo brzinu kemijskih reakcija u ćelijama ,bilo transport materija kroz ćelijske membrane ,bilo neke druge funkcije kao što su rast ili sekrecija .
Neki učinci hormona djeluju u vrlo kratkom vremenu dok drugima treba za aktivaciju više vremena ali kada počnu djelovati ,djelovanje traje više dana ili mjeseci (godina).
Između hormonskog i nervnog sistema postoje brojne međusobne veze.Na primjer; srž nadbubrežne žlijezde i neurohipofiza luče hormone samo kada ih podraže pogodni nervni impulsi .Adenohipofiza luči malene količne hormona u stanju mirovanja dok pri povećanju aktivnosti nervnih ćelija hipotalamusa , luči znatne količine hormona .
Već je rečeno da su produkti žlijezda sa unutrašnjim lučenjem supstance koje se nazivaju hormoni .Naziv hormon je uveo Starling .Hormon je grčkog porijekla i znači nadražiti sa namjerom da označi proizvode žlijezde sa unutrašnjim lučenjem .

• Priroda hormona

Hormon je hemijska supstanca koju jedna ćelija ili grupa ćelija luči u tjelesne tekućine i koja fiziološki djeluje na druge ćelije tijela .
Hormoni se mogu podijeliti na :
a.lokalni hormoni
b.opći hormoni
U lokalne hormone ubrajaju se NR:acetil-holin što se oslobađa na završecima parasimpatičkih i skeletnih nervnih vlakana ,sekretin što se oslobađa u zidu dvanaestopalačnog crijeva a potom krvlju prenosi do gušterače gdje uzrokuje vodenastu sekreciju , holecistokinin što se oslobađa u tankom crijevu te se prenosi do žučnog mjehura gdje izaziva kontrakciju ;kao i mnogi drugi .Očigledno je da ovi hormoni djeluju lokalno ,pa odatle i ime lokalni hormoni .
Opći hormoni su oni koje luče posebne endokrine žlijezde ,a prenose se putem krvi i izvode fiziološka djelovanja na udaljenim mjestima tijela .Malen broj općih hormona utječe na sve ili gotovo sve ćelije tijela .Tako djeluje hormon rasta adenohipofize i tireoidni hormon štitnjače .Ostali hormoni djeluju mnogo više na neka specifična tkiva nego na druga .Na primjer ,kortikotropin iz adenohipofize specifično podražuje koru nadbubrežne žlijezde ,a hormoni ovarija (jajnika) djeluju na endometrij materice (uterusa).Tkivo na kojem se ispoljava specifično djelovanje hormona naziva se ciljno tkivo (“target “ tkivo ) .
Lučenje hormona je uvijek optimalno .Ovome najviše doprinosi negativna povratna sprega koja regulira način i količinu lučenja hormona .

• Negativna povratna sprega u kontroli sekrecije hormona

Različitim kliničkim ispitivanjima je primjećeno , da se sekrecija nekog hormona počinje smanjivati odmah čim taj hormon počne ispunjavati fiziološku funkciju .Tome je razlog negativna povratna sprega .
Svaka žlijezda sa unutrašnjim lučenjem ima težnju da vrši prekomjernu sekreciju hormona . Ali ,čim hormon obavi normalan fiziološki učinak ,prenosi se žlijezdi na neki način obavijest da se sekrecija obustavi .Obrnuto ,luči li žlijezda premalo hormona ,fiziološki učinci tog hormona će se smanjiti .Zbog toga se inhibicijsko djelovanje povratnom spregom smanjuje ,a to dozvoljava žlijezdi da ponovno započne lučenje adekvatne količine hormona .Na taj se način sekrecija svakog hormona kontrolira u skladu sa potrebama tijela u pogledu tog hormona .
Hormoni su po kemijskom sastavu:

1. Steroidi

a.Kora nadbubrežnih žlijezda(kortikosteroidi,aldosteron,estrogeni,progesteron).
b.Sjemenik (testosteron,estrogeni)
c.Jajnik (estrogen,progesteron)

2. Proteini i polipeptidi

a.Prednji režanj hipofize (Polipeptidi – ACTH( adrenokortikotropni hormon ) ,STH( somatotropni hormon – hormon rasta) , LTH (luteotropni hormon –podstiće razvoj žutog tijela ) , MSH (melanostimulirajući hormon –podstiće razvoj melanocita –pigmentne ćelije) , Glikoproteini -TSH (tireostimulirajući hormon ), FSH (folikulostimulirajući hormon ),LH (luteinizirajući hormon)
b.Zadnji režanj hipofize(oktapeptidi)-vazopresin,oksitocin.
c.Paraštitne žlijezde: parathormon.
d.Štitasta žlijezda : tiroksin,trijodtironin,tireokalcitonin.
e.I drugi .

3. Amini male molekulske težine

a.Hormoni srži nadbubrežne žlijezde (kateholamini -adrenalin i noradrenalin).

4. Nezasićene masne kiseline : prostaglandini .


ŠTITNA ŽLIJEZDA -GLANDULA THYREOIDEA


Sinonimi: Štitnjača ,štitasta žlijezda,štitna žlijezda
Štitnjača je žlijezda sa unutrašnjim lučenjem čiji hormoni imaju udjela u funkcionisanju cijelog tijela .
• Embriologija:
Štitnjača nastaje iz sluznice ždrijela u četvrtoj sedmici embrionskog života .
• Anatomija:
Štitna žlijezda je neparna žlijezda smještena
u prednjem donjem dijelu vrata ,ispred grkljanja a iznad grudne kosti . (Sl.1)