ORGANSKA POLJOPRIVREDA U FUNKCIJI ODRŽIVOG RAZVOJA

Rezime: Neracionalno i neodgovorno korišćenje prirodnih resursa prouzrokovalo je katastrofalno zagađenje vazduha, vode i zemljišta. Veliki broj zagađivača širom sveta doveo je do globalnih promena: oštećenja ozonskog omotača, klimatskih promena, poremećaja biološke ravnoteže, nestanka mnogih vrsta flore i faune. Međutim, poslednje decenije dvadesetog veka obeležili su značajni napori za očuvanje i unapređenje prilično degradirane životne sredine. Osmišljeni su mnogi projekti I strategije, u svim oblastima čovekovih aktivnosti, pa i u poljoprivredi, koji će pomoći da se zagađivanje životne sredine svede na granice normale. Jedan od načina da se doprinese očuvanju prirodnog okuženja je I ekološki sistem proizvodnje hrane, odnosno organska poljoprivreda. Ovaj način proizvodnje funkcioniše u skladu sa principima održivog razvoja.

Ključne reči: održivi razvoj, organska poljoprivreda, životna sredina, prirodni resursi

Uvod

Kada se govori o zaštiti prirode, od primarnog je značaja postojanje razumnog odnosa čoveka prema okolnoj sredini, ali isto tako i postojanje zavisnosti između zaštite prirode i racionalnog korišćenja prirodnih bogatstava. Iz simbiotičke prirode ekologije i ekonomije nastao je koncet odrzivog razvoja, na čijim temeljima počivaju i principi organske proizvodnje hrane. Organska poljoprivreda je proistekla iz shvatanja čoveka da je nerazdvojni deo prirode i da bez nje ne može opstati. Uloga organske poljoprivrede, bez obzira da li je reč o zemljoradnji, preradi hrane, distribuciji ili potrošnji, jeste da podrži i ojača zdravlje ekosistema i organizama, od onih najmanjih koji se nalaze u zemljištu, do ljudskih bića. Organska poljoprivreda, posebno, ima za cilj da proizvede visoko kvalitetnu hranu koja preventivno doprinosi nezi zdravlja čoveka I blagostanju prirode. Na osnovu ovoga moglo bi se reći da se zdravlje ekosistema ne može odvojiti od zdravlja pojedinca.

1.Definicije i međuzavisnost organske proizvodnje i održivog razvoja

Definicije održivog razvoja. Na mogućnost globalnog ugrožavanja životne sredine prvi put je ukazano u Rimu 1972. godine. Prekretnica u odnosu čoveka prema životnoj sredini bila je Prva konferencija Ujedinjenih nacija o životnoj sredini, koja je održana u Stokholmu 1972. godine. Tom prilikom je ukazano na potrebu praćenja stanja životne sredine kojoj preti ozbiljan krah zbog neracionalne eksploatacije mineralnih i energetskih resursa, kao i nekontrolisanog demografskog rasta. Na Drugoj konferenciji Ujedinjenih nacija o životnoj sredini i razvoju održanoj u Rio de Ženeiru 1992. godine, usvojena je deklaracija kojom je institucionalizovan koncept održivog razvoja. Kako ne postoji jedinstvena i opšteprihvaćena definicija ovog pojma, često je predmet širokih rasprava. Ali, ono u čemu se svi slažu je da se u ovom pojmu nalaze četiri aspekta posmatranja problema ugroženoti životne sredine: ekonomski, socijalni, kulturni i ekološki.

Ujedinjene nacije su 1996. godine objavile „Izveštaj o ljudskom razvoju“ u kome se pojam održivog razvoja definiše kao „integralni ekonomski, tehnički, socijalni i kulturni razvoj usklađen sa potrebama zaštite I unapređenja životne sredine i koji omogućava sadašnjim i budućim generacijama zadovoljenje njihovih potreba i poboljšanje kvaliteta života“ [6, str.5). Agenda 21 Rio Deklaracije je sveobuhvatni plan aktivnosti koje treba preduzeti globalno, nacionalno i lokalno od strane organizacionih grupa u svakom području u kojem postoji uticaj čoveka na životnu sredinu [14]. Agenda 21 dodeljuje lokalnoj upravi glavnu ulogu u izradi akcionih planova za sprovođenje ideje održivog razvoja na lokalnom nivou, u saradnji sa svim sektorima lokalne zajednice. Na ovaj način gradi se partnerski odnos između lokalne vlasti, nevladinih organizacija, privrede i građana.

Definicije organske poljoprivrede.

Prema definiciji FAO (Organizacija za hranu i poljoprivredu pri UN) i Svetske zdravstvene organizacije, organska poljopriveda predstavlja sistem upravljanja proizvodnjom, koji promoviše ozdravljenje ekosistema uključujući biodiverzitet, biološke cikluse i naglašava korišćenje metoda koje u najvećoj meri isključuju upotrebu inputa van farme [10]. Prema Organic Trade Association [12], organska poljoprivreda je celovit sistem rukovođenja proizvodnjom, koji promoviše i podstiče zdrave agroekosistema, biodiverzitet, biološke cikluse, biološku aktivnost zemljišta, jednom rečju, organska poljoprivreda i organska proizvodnja podrazumevaju korišćenje metoda i sredstava koja su u skladu sa prirodom i koja je ne narušavaju ni u kom pogledu.

Osnovni principi organske poljoprivrede. Obzirom da se obavlja neposredno u prirodnoj sredini, poljoprivredna proizvodnja može imati presudan (pozitivan ili negativan) uticaj na razvoj određene agrobiocenoze. Sa ciljem stvaranja dovoljne količine hrane konvencionalna poljoprivreda koristi veliki broj agrohemikalija i na taj način remeti harmoničan život u zemljištu i kvari njegovu poroznu strukturu. Proizvodnja, biljna i stočarska, zasnovana isključivo na kvantitetu i maksimalnoj eksploataciji prirodnih resursa, značajno doprinosi destrukciji prirodne sredine. Da bi se smanjila ekološka degradacija i popravio kvalitet hrane poslednjih godina razvila se organska (ekološka, biološka) poljoprivreda. Iako sistem organske proizvodnje postoji više od 80 godina, tek sredinom osamdesetih godina prošlog veka dobija na značaju. Sa ovom proizvodnjom su dominirajući ekonomski principi dovedeni u najbolju moguću korelaciju sa ekološkim zahtevima. Organska poljoprivreda značajno redukuje upotrebu sintetičkih pesticida i đubriva. Na ovaj način ona dozvoljava da prirodni zakoni spontano povećaju prinose i otpornost gajenih biljaka na bolesti i štetočine, a kao krajnji proizvod dobija se zdrava hrana. Ovaj vid proizvodnje sa zasniva na pravilnoj rotaciji kultura, plodnost zemljišta se povećava đubrivima životinjskog porekla, leguminozama, zelenišnim đubrenjem, otpadnim materijalima iz stočarske proizvodnje, mehaničkoj obradi, mikrobiološkim đubrivima, a zaštita useva od napada štetočina, bolesti i jake zakorovljenosti se rešava biološkim pesticidima. Sve ove komponente potpomažu da se održi prirodna produktivnost zemljišta I obezbedi snabdevanje biljke hranljivim materijama. Postoji mnogo razloga zašto bi se trebalo baviti organskom proizvodnjom. Neki od dovoljno jakih razloga su: ovaj način proizvodnje štiti buduće generacije, ne dozvoljava hemikalijama da uđu u lanac ishrane, štiti zdravlje proizvođača, pomaže malim farmama, povećava zaposlenost, podržava ekonomiju, štiti kvalitet vode, smanjuje eroziju zemljišta, štedi energiju, hrana ima bolji ukus, itd.

Zabrinutost za zdravstvenu bezbednost hrane, kao i stabilnost već ugroženih prirodnih resursa, osnovni su razlozi inteziviranja sistema ekološke poljoprivrede u poslednjih 10 godina. Organska poljoprivreda u prvi plan ističe kvalitet i bezbednost hrane, za razliku od konvencionalne koja ima za cilj, da pre svega, poveća produktivnosti. Osnovni principi organske poljoprivrede počivaju na principima održivog poljoprivrednog razvoja koji podrazumeva upravljanje i očuvanje prirodnih resursa i usmeravanje tehnološkog razvoja ka zadovoljenju potreba sadašnjih i budućih generacija. Organska poljoprivreda može se uspešno vezivati za koncept multifunkcionalne poljoprivrede i održivi sistem razvoja gde značajno mesto ima očuvanje biodiverziteta i agrobiodiverziteta.

2.Organska proizvodnja i tržište organske hrane u svetu i Republici Srbiji

Površine pod organskom proizvodnjom u svetu i EU.

Ukupne svetske površine koje su angažovane u organskoj poljoprivrednoj proizvodnji su još uvek u malim procentima u odnosu na ukupan poljoprivredni potencijal (prosečno oko 5%, [10]), ali su u stalnom porastu. Najveći broj zemalja u EU je u domenu poljoprivredne politike postavio sebi za cilj da u narednih pet do deset godina te procente višestruko uveća. Primera radi, u Holandiji je cilj da se do 2010. godine organska poljoprivreda praktikuje na 10% od ukupnih poljoprivrednih površina [10].

Može se uočiti da površine pod organskom prizvodnjom imaju stalni trend rasta. Veliku ulogu u realizaciji ovog scenarija imale su političke odluke pojedinih zemalja, kao i regulative Evropske Unije. Unutar članica EU najveći udeo površina trnsformisanih iz konvencionalnog u organski način proizvodnje imaju Nemačka, čiji je indeks rasta 1813,5% (1985-1999.), Velika Britanija čiji je indeks rasta 6514,5%, Španija sa indeksom rasta od 15194,6% i Italija sa 19173,7% rasta [7, str. 101], pri čemu u uzgoju dominiraju žitarice i leguminoze kao stočna hrana, odnosno pašnjaci, voćarske i povrtarske kulture. Največi deo ovih površina nalazi se u Južnoj Evropi i to ponajviše u Italiji koja sama ima 923.325 ha. Veliki napredak u ovoj proizvodnji napravila je i Španija sa 640.536 ha. Južna Evropa upravo zahvaljujući ovim dvema zemljama ima više od trećine svih organskih površina u Evropi.

Površine pod organskom proizvodnjom u Republici Srbiji.

Usmeravanje poljoprivredne proizvodnje u pravcu održivog razvoja počelo je prvo u severnim delovima današnje Srbije krajem osamdesetih godina prošlog veka. Od 2000. godine počinje novi period brzog razvoja koji je I danas u toku. Osnovni uslovi za prelazak na sistem organske proizvodnje hrane su:

1)izolovanost proizvodnih parcela, farmi i objekata za preradu hrane od mogućih izvora kontaminacije;
2)usklađen razvoj biljne i stočarske proizvodnje;
3)odgovarajući kvalitet vode za navodnjavanje;
4)osposobljenost stručnjaka i proizvođača za ovaj vid proizvodnje.

Proizvođači se moraju strogo pridržavati propisanih standarda, ukoliko žele da svoj proizvod označe kao organski. Za sada ne postoje propisani standardi za označavanje ovih namirnica, pa se kod nas, predlogom Zakona o organskoj poljoprivredi i organskim proizvodima1 sertifikovan organski proizvod obeležava oznakom „organski proizvod“. Ovim zakonom se uređuje proizvodnja poljoprivrednih i drugih proizvoda organskog sistema proizvodnje, kao i prerada, skladištenje, transport, obeležavanje, deklarisanje, promet, njihova sertifikacija i resertifikacja. Organska poljoprivreda je prisutna u određenoj meri na različitim lokacijama širom Srbije. Na osnovu podataka koje je dalo udruženje TERRA’S, u Vojvodini se 1997. godine organska proizvodnja obavljala se na svega 156 ha i činili su je, pre svega, ratarski usevi. Prema podacima Agencije za zaštitu životne sredine, ukupne površine pod organskom 1 U našoj zemlji usvojen je Zakon o organskoj proizvodnji i organskim proizvodima u julu 2006. godine („Službeni glasnik RS“, br. 62/2006) proizvodnjom u celoj Srbiji u 2004. godini su iznosile 200.541,54 ha, što je 3,92% ukupne poljoprivredne površine [2, str. 4]. Međutim, ove vrednosti ne predstavljaju zvanični podatak, jer površine nisu registrovane u Ministarstvu poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede R. Srbije. Podaci ukazuju i na to da se proizvodnja obavlja na individualnim poljoprivrednim gazdinstvima i da njihov broj iznosi oko 3.000. Ovi proizvođači se bave i organskom I konvencionalnom poljoprivredom. Poslednji podaci za 2005. godinu govore o tome da se danas pod raznim vidovima organske proizvodnje nalazi oko 6.800 ha obradivih površina uz oko 12.000 ha u prelaznom periodu [13].

Tržište organske hrane.

Organski proizvodi zauzimaju tek oko 1% svetskog tržišta hrane, potražnja za ovim proizvodima poslednjih godina sve je veća (kao i rast svesti ekološki zainteresovanih potrošača), a cene organskih proizvoda višestruko premašuju cene proizvoda iz konvencionalne poljoprivrede. Ekonomski razvijene zemlje zapadne Evrope, Amerika, Kanada I Australija imaju razvijenu svest o povećanju potražnje za organskim proizvodima. U zemljama zapadne Evrope, prosečan indeks rasta potreba za organskom hranom se kreće oko 20-25% na godišnjem nivou, što znači da će uskoro udeo prometa ove zdravstveno ispravne i sertifikovane hrane biti čak i oko 5%, što na svetskom nivou znači dostizanje prometa od oko 100 milijardi dolara. Najveće tržište organskih proizvoda je u Nemačkoj sa godišnjim rastom od 10% i dvostruko je veće od drugog po redu tržišta Francuske. Procenjuje se da je u SAD, Francuskoj i Japanu godišnji rast ove proizvodnje oko 20%. Najuspešnija zemlja u pogledu izvoza proizvoda iz organske poljoprivrede u Evropi je Mađarska. Ona izvozi oko 80% svojih proizvoda, upravo zahvaljujući stimulativnim merama vlade, koja izdvaja čak 30% svog budžeta za razvoj organske poljoprivrede. Svetska prodaja organskih proizvoda u 2003. godini iznosila je 23 miliona dolara, dok se tržište ove hrane do 2003. godine povećalo u odnosu na početak dvadesetih za 20%. Neki od razloga koji opravdavaju višu cenu organskog u odnosu na konvencionalni proizvod su:

1) U organskom proizvodu nema pesticida. Prema podacima američke Agencije za zaštitu okoline, veliki broj primenjenih pesticida se zadržava u biljkama, dospevaju u organizam životinja, zatim u organizam čoveka gde se talože i izazivaju kumulativni efekat;
2) Nema hormona rasta koji se daju životinjama za brži rast i veći prinos mesa, mleka i jaja;
3) U organskom stočarstvu primena antibiotika nije dozvoljena. Antibiotici se u konvencionalnoj proizvodnji mesa naširoko koriste u prevenciji i lečenju bolesti, ali i kao sredstvo za podsticanje rasta;
4) Gajenje genetski modifikovanih organizama je zabranjeno u sistemu organske proizvodnje.

Tržište organske hrane u Srbiji nije dovoljno razvijeno, jer je tražnja nedovoljna (potrošači nemaju dovoljno razvijenu svest o potrošnji zdrave hrane, finansijski su ograničeni, nerazvijeni su kanali distribucije, specijalizovane prodavnice za ovu vrstu hrane kod nas još uvek ne postoje, veća cena ovih ovih proizvoda, itd.) i nedovoljno razvijena i rasprostranjena proizvodnja. Sa stanovišta proizvodnje postoje razni problemi i ograničenja:
1)Nedovoljna znanja i informacije o metodama i sertifikaciji organske proizvodnje (izostaje povezanost nauke i prakse);
2)Nespremnost poljoprivrednika za prihvatanje novina i manjak preduzetničkog duha, odsustvo marketing orijentacije poljoprivrednih proizvođača (male su aktivnosti na razvoju brenda2, pronalasku inostranih tržišta, izostaju veća i zajednička učešća na međunarodnim sajmovima
3)Pozitivan primer je sigurno preduzeće „Foodland“, d.o.o. iz Beograda koje je u organskoj proizvodnji razvilo marku „terra organica“ i koje veoma uspešno nastupa na međunarodnom sajmovima sa zapaženim izvoznim rezultatima. Organski sok od divlje šumske jagode ovog proizvođača nagrađen je 2008. godine na najvećoj svetskoj konferenciji proizvođača sokova „World juice innovation“ u Barseloni (nagrada za najbolji novi sok na svetskom tržištu).

Učešće na inostranim sajmovima je izuzetno važno s obzirom da omogućava domaćim izlagačima saznanja o novim trendovima u asortimanu proizvoda, novim tehnikama pakovanja, izvoznom marketingu, bezbednosti hrane, konkurenciji, cenama, kvalitetu, etiketiranju, opremi, kao i najnovijim trendovima u poljoprivrednoj proizvodnji. Uz podršku MPŠV R. Srbije, Agencije za strana ulaganja i promociju izvoza R. Srbije, USAID-a I Nemačke organizacija za tehničku saradnju (GTZ), na vodećem svetskom sajmu organskih proizvoda „Biofah“ Nirnberg (Nemačka), koji se održavao u periodu od 21. do 24. februara

3.Nacionalna strategija održivog razvoja Republike Srbije

Pre nešto više od deset godina, Svetska komisija za životnu sredinu I razvoj (World Commision on Environment and Development), poznata i kao „Bruntlendova komisija“ (Brundtland Commision) objavila je izveštaj pod nazivom „Naša zajednička budućnost“ (Our Common Future) kojim se ukazuje na opasnost, po ljude i našu planetu, od politike ekonomskog rasta bez obaziranja na mogućnost regeneracije prirodnih resursa. Jedan od rezultata samita bila je Agenda 21 kojom se daju preporuke za održivo upravljanje zemljišnim, vodenim i šumskim resursima u 21. veku. Jedno od poglavlja Agende 21 ističe da ključnu ulogu u konkretnoj primeni koncepta održivog razvoja na lokalnom nivou imaju lokalne vlasti. Nacionalna strategija održivog razvoja Srbije zasniva svoja rešenja u skladu sa evropskim integracijama. Nacionalna strategija održivog razvoja zasniva se na principima koji su definisani u Deklaraciji o održivom razvoju iz Johanesburga, Milenijumskim ciljevima razvoja UN i Strategiji održivog razvoja EU. To su: međugeneracijska solidarnost i solidarnost unutar generacije, otvoreno i demokratsko društvo, znanje kao nosilac razvoja, uključenost u društvene procese, integrisanje pitanja životne sredine u ostale sektorske politike, principi predostrožnosti, princip zagađivač plaća i održiva proizvodnja i potrošnja [4, str. 16].

Osnovni cilj strategije održivog razvoja Republike Srbije je stvaranje ravnoteže između tri osnovna elementa održivog razvoja: održivog ekonomskog rasta i privrednog i tehnološkog razvoja, održivog razvoja društva, zaštite životne sredine uz racionalno raspolaganje prirodnim resursima, stvarajući celinu, podržanu odgovarajućim institucionalnim okvirom [4, str. 6]. Kao nacionalni prioriteti održivog razvoja Republike Srbije u pomenutom dokumentu [4, str. 14] definisani su:
1)članstvo u EU;
2)ravnomeran regionalni razvoj;
3)obrazovanje ljudi i povećanje zaposlenosti;
4)razvoj konkurentne tržišne privrede i uravnotežen ekonomski rast;
5)zaštita i unapređenje životne sredine;
6)racionalno korišćenje prirodnih resursa.

Opšti cilj strategije održivog razvoja naše zemlje koji se odnosi na poljoprivredu je stvaranje ekonomski isplative i ekološki prihvatljive poljoprivredne proizvodnje, koja bi trebalo da bude osnova egzistencije seoskog stanovništva u oblastima, u kojima postoje prirodni preduslovi da se postigne odgovarajući nivo konkurentnosti za prodor na evropsko i druga tržišta [4, str. 111]. U predlogu strategije naglašava se i značaj postojanja Nacionalne laboratorije za bezbednost hrane koja bi značajno doprinela rešavanju ekoloških problema domaće poljoprivrede, unapredio bi se kvalitet domaćih proizvoda, zdravlje stanovništva, podstakla konkurentnost domaćih proizvoda. Upravo, zbog značajnog procenta svetskog stanovništva koje živi u ruralnim sredinama4, zbog visokog procenta bruto domaćeg proizvoda koji agroindustrija obezbeđuje, kao i zbog sve većeg nepovoljnog uticaja koji ima na životnu sredinu, svakoj zemlji je neophodna strategija održivog razvoja koja pored stvaranja sprege između ekonomije i ekologije u ostalim privrednim granama to čini i u poljoprivredi. Problemi u poljoprivredi koji bi trebalo strategijom održivog razvoja da budu rešeni odnose se na:
1)podizanje svesti poljoprivrednih proizvođača o problemima životne sredine;
2)investiranje radi smanjenja zagađenja iz poljoprivrede, očuvanje biodiverziteta u osetljivim agrobiocenozama, smanjenje erozije;
3)povećanje površina pod organskom proizvodnjom;
4)uvođenje kodeksa dobre poljoprivredne prakse.

Za rešavanje svih navedenih problema, koji ne postoje samo u našoj poljoprivredi, neophodna su ulaganja od strane države. Takođe, potrebno je da se ovi podsticajni programi u što većoj meri kombinuju sa merama podsticaja ruralnog razvoja, posebno u područjima zaštićene prirode u kojima je razvoj ekološki održivih poljoprivednih sistema imperativ zbog šireg društvenog interesa za očuvanjem prirodnih resursa na koji se proizvodnja oslanja. Na ovaj način proizvođači bi se motivisali i nadoknadili troškove organske proizvodnje, ali bi se doprinelo i očuvanju zemljišnovodnih resursa, genetičkih resursa i biodiverziteta u celini, kao i očuvanju lokalnih proizvoda i tradicionalnih tehnologija prerade. Organska poljoprivreda pozitivno utiče na stabilnost određenog geografskog prostora. Njom se otvaraju mogućnosti za razvoj koncepta multifunkcionalne poljoprivrede, smanjenje iseljavanja seoskog stanovništva u gradove, doprinosi se razvoju lokalne zajednice, jačanju i širenju tržišta, podizanju intelektualnog položaja poljoprivrednika. Na taj način će obezbeđena sredstva za podsticanje organske proizvodnje biti višestruko društveno korisna i ekonomski opravdano uložena.