Nervni sistem kicmenjaka

2.2.1 Mozak
Mozak predstavlja proširenje prednjeg dela nervne cevi i sastoji se iz: prednjeg (velikog) mozga, međumozga, srednjeg mozga, malog mozga i produžene moždine.
2.2.1.1 Prednji ili veliki mozak (telencephalon)
U toku evolucije je prednji mozak CNS-a najviše progresivno evoluirao. Njegova primarna funkcija je centar čula mirisa i to on obavlja kod nižih kičmenjaka. Kod viših kičmenjaka je, osim mirisne, dobio ulogu glavnog koordinacionog centra i centra više nervne delatnosti.
Nervne ćelije se kod viših kičmenjaka nalaze u površinskom sloju sive mase – moždanoj kori, dok nastavci nervnih ćelija grade unutrašnjost mozga – belu masu. Moždana kora je centar celokupne nervne delatnosi i umne aktivnosti.
Kod većine kičmenjaka površina velikog mozga je glatka; međutim, kod viših sisara, posebno čoveka, ona je uvećana pojavom brazda i nabora. Raspored i izgled brazda je isti kod svih ljudi bez obzira na njihove umne sposobnosti.
Nervni centri su lokalizovani, odnosno u kori mozga se razlikuju zone sa različitim, tačno određenim funkcijama. Tako se u potiljačnoj oblasti nalazi centar za vid, u slepoočnoj je centar za sluh itd. Pošto se nervna vlakna ukrštaju na svom putu, bilo u mozgu bilo u kičmenoj moždini, to desna polovina mozga kontroliše levu stranu tela i obrnuto. Najveću površinu kore zauzimaju tzv. asocijativne zone. U njima su smešteni neuroni koji ostvaruju vezu između drugih oblasti, objedinjuju sve impulse; to su zone psihičkih funkcija, učenja, logičkog mišljenja.
2.2.1.2 Međumozak – Diencephalon
Međumozak je deo velikog mozga čija je centralna šuljina ispunjena cerebrospinalnom tečnošću koju zovemo III moždana komora (ventriculus III). Na donjoj strani nalazimo (2 polukuglasta) mamilarna tela (corpora mamillaria). Sa sredine sive kvrge odlazi prema dole jedna tanka peteljka na kojoj visi hipofiza (hypophisis cerebri), direktni izdanak međumozga, ujedno i najvažnija žlezda sa unutrašnim lučenjem. Glavnu masu i najvažniji dio diencephalona čine dve parne sive mase nazvane vidne humke. Ispod donje ploštine talamusa (dve ovalne strukture sive mase koje grade krov i stranice treće moždane komore) nalazi se hypothalamus (dno treće moždane komore). Funkcionalnu spregu hipotalamičnih jedara i hipofize zovemo hipotalamo – hipofizarni kompleks. Područje hipotalamusa odgovorno je za delovanje psihe na zbivanja u autonomnom nervnom sistemu, te je funkcionalno povezano s pojavom spavanja.
2.2.1.3 Srednjimozak - (mesencephalon)

Mesencephalon je jedan mali deo mozga smešten između ponsa i međumozga (diecephalon), u kome se nalaze važni centri ekstrapiramidalnog sistema (deo koji učestvuje u motornoj kontroli) kao i primarni slušni i vidni centri. Kroz njega prolazi veliki broj puteva koji idu ka velikom mozgu ili obrnuto – iz velikog mozga u niže delove CNS-a. Srednji mozak je širi na prednjoj (kraci velikog mozga), a uži na stražnjoj strani [krov mesencephalona – pločica bele supstance (četvorobrežje, jer ima dva para kvržica)]. Mesencephalon, pons, produženu moždinu, kao i najdonje delove međumozga nazivamo moždano stablo (truncus cerebri). U srednjem mozgu smešteni su kompleksi od kojih zavise pokreti oka, prilagođavanje sočiva. U njemu se nalaze i refleksni centri neurona, a ima i važnu ulogu u regulisanju napetosti mišića, refleksno uspostavlja i održava uspravan položaj tijela.
2.2.1.4 Mali mozak – cerebellum

Mali mozak smešten je u zadnjoj lobanjskoj jami. Približno je bubrežastog oblika, na njemu razlikujemo gornju i donju stranu i krajeve. Gornja strana je malomoždanim šatorom (tentorium cerebelli) odvojena od velikog mozga i prilično je ravna. Donja strana je kao celina konveksna. Na malom mozgu razlikujemo malomoždanog crva (smešten u središnjoj liniji) i dve parne malomoždane hemisfere. Čitav mali mozak građen je od malomoždanih listića između kojih su brazde. Siva masa je na površini (malomoždana kora), a unutrašnjost je bela masa (medularno telo). Mali mozak je centralni organ za održavanje ravnoteže i orijentaciju u prostoru. On upravlja tonusom (sila kojom se mišić odupire istezanju) muskulature i stara se da ovaj bude uvek na odgovarajućem nivou. Zbog toga on uvek prima veliki broj informacija iz skeletnog sistema, zglobova i mišića.

2.2.1.5 Produžena moždina(medulla oblongata)

Produžena moždina (medulla oblongata) je proširen i zadebljan kraj kičmene moždine. Uloga produžene moždine je regulacija mnogih životnih (vegetativnih) funkcija - disanje, krvni pritisak, peristaltika (pojačana pokretljivost) creva. Oštećenjem produžene moždine, tj. središta za disanje nastupa smrt. Moždani ili Varolijev most (pons) predstavlja jednu poprečno postavljenu formaciju, približno četvrtastog oblika, koja se nalazi između produžene moždine i srednjeg mozga (mesencephalon). Uloga mu je u održavanju ravnoteže i položaja glave i tela u prostoru. Romboidna jama čini dno IV moždane komore. Uloga joj je u održavanju budnog stanja.

2.2.1.6 Kičmena moždina(medulla spinalis)

Kičmena moždina (medulla spinalis) je deo CNS-a smešten u kičmenom kanalu (canalis vertebralis) i zaštićena kičmenim pršljenovima koji, zavisno od kičmenjačke grupe, mogu biti hrskavičavi ili koštani. Njenom sredinom se pruža centralni kanal (canalis medullaris) oko koga je raspoređena siva masa, a oko nje se nalazi bela masa. Sa nje polaze nervna vlakna (putevi) ka mozgu, nazvani senzitivni (ushodni) i ka perifernim organima, motorni (nishodni) putevi. Osim toga, sa nje polaze parni kičmeni nervi.