Proporcija u antici

Maturski, seminarski i diplomski radovi iz istorije.

Ljudi su od davnina promatrali svet oko sebe koji ih je oduševljavao i zadivljavao. Maleni, zbunjeni i bespomoćni pred velikim, tajnovitim i nedokučivim svetom, njihov unutrašnji svet bio im je jednako tajanstven.

Mnogi teoretičari arhitekture tvrde da harmonija u arhitekturi u velikoj meri odgovara izbalansiranoj lepoti ljudskog tela. U tom odnosu čoveka i građevine leži prava nauka i tu su najveće tajne arhitekture. Veliki majstori, koji su podigli divne spomenike arhitekture, bili su ljudi od ove posebne nauke i što je važnije, bili su sposobni da tu nauku primene. Međutim, veza ljudskog tela i arhitektonskih struktura podiže se i iznad naučne ravni, i preko estetske dovodi do simbolike, do simboličkog razloga postojanja.

Arhitekta mora stalno da se osvrće na ono što je u njegovom poslu najbitnije, a to je čovek. Ipak je arhitektura namenjena čoveku…

E s t e t i k a p r o p o r c i j a

Razum je zapazio da u svemu vidnom leži lepota, da ona upotpunjuje oblike, da u oblicima leže mere, a u merama brojevi.
( Sveti Augustin )

U istoriji arhitekture se, još od antike, u projektima ili detaljima primenjuju proporcije i oblici ljudskog tela. U tom postupku traži se, i nalazi, veoma mnogo simbolike, upisivanja posebnih poruka.
Kroz istoriju proučene su i specifične simetrične proporcije pojedinih delova tela. Mnogi autori su u tim analizama otkrivali smele i neskrivene inspiracije za projektovanje, drugi, oni uzdržaniji, su izvlačili opšte geometrijske pravilnosti koje se fino mogu čitati iz njihovih planova, treći su uspostavljali vezu sa graditeljskim strukturama, a najposvećeniji su arhitekti i analitičari, oduvek su u tom odnosu tražili tajna metrička pravila povezana sa brojevima. Analogija između ljudskog tela i kuće oduvek je prisutna i u nazivima vezanim za pojedine delove zgrada.

U arhitekturi, kada se istražuje proporcija, to znači da se radi o dobrom putu, o sredstvu da se nešto unapred postigne, da se predvidi dobar udeo svih veličina, mera, koje su sastavni deo budućeg objekta. Još Vitruvius proporciju dobro definiše kao međusobni odnos delova jedne celine i njihov odnos prema celoj grđevini. Kad se kaže da je odnos delova u arhitekturi ili neki objekat proporcionalan tada se podrazumeva da je srazmeran, dobro odmeren.
U arhitektonskom projektovanju često se susrećemo sa činjenicom da su proporcije veoma različite, ali je jedino važno da su potpuno ispravne u svojoj svrhovitosti.

Oduvek se znalo da dimenzije i proporcije u arhitekturi nose svoje simboličko značenje. Osnovne geometrijske figure kao što su jednokraki trougao, kvadrat i krug bile su upisane u proporcionalni sistem velikih katedrala i hramova tokom čitave istorije arhitekture.

Prihvatajući da je arhitektonski prostor estetski relevantan jer deluje na čovekova čula i izaziva emocionalne reakcije, pokreće se pitanje čime i kako to deluje, pa dakle i šta zapravo čini estetski sadržaj arhitekture.

Bez sumnje činjenica simulatnog viđenja kompleksnih sklopova, karakteristika prostora i prostornih elemenata na bazi samo provizornog razgledanja i gotovo beznačajno kratkoj sukcesiji, događa se zahvaljujući sposobnosti čovekovog uma da raspoznaje elemente samo u sklopu celine i da zapravo i samo funkcioniše kao celina.

Sagledavanje nije samo mehaničko beleženje elemenata stvarnosti, nego je više zasnovano na poimanju strukturnih sklopova forme koja se opaža. Ovo je veoma važno za razumevanje čina umetničkog izvođenja i za razumevanje opažanja i doživljaja estetski relevantnih stvari.

Le Corbusier-ovog Modulora.To je ljuska figura čije su mere i proporcija analizirane u raznim položajima i proporcijama u odnosu Zlatnog preseka

Grci su vodili računa o vizuelnom efektu. Kod njih je proporcija najčešće značila traganje za centrom, a on se, po Polikletovom uverenju, nalazio i u čovekovom telu jer je ono tako srazmerno ustrojeno da pretpostavlja centar.

Za razliku od Egipćana koji su proporciju utvrđivali bez obzira na vizuelne zahteve, Grci su ih uvažavali tako što su nastojali da savladaju vizuelnu deformaciju, pa su slikanim ili vajanim figurama davali takve oblike koji nisu morali da imaju pravilnost ali su odgovarali vizuelnosti. Grci u određivanju proporcije nisu polazili od neke unapred određene jedinice merenja kako bi kasnije njenim umnožavanjem došli do određenog celog broja i dobili potrebne razmere pojedinih delova tela. Oni su, dakle, polazili od samih delova i njihove veličine ne vodeći računa o nekoj opštoj, unapred datoj meri koja bi služila kao simetrija.

Simetrija kao odgovarajući sklad arhitektonskog dela je slaganje veličine pojedinih delova sa izgledom cele građevine, na osnovu jednog određenog dela. Kao što se u čovečijem telu simetrijski odnos euritmije ogređuje na osnovu veličine mišice, stopala, šake, prsta i ostalih delova, isto to važi i prilokom zidanja građevina.

Projektovanje hramova počiva na simetriji, čijih odnosa graditelji moraju da se strogo pridržavaju. Bez simetrije i srazmere nijedna zgrada ne može da ima odnos modula, tj. ako nema precizan odnos među delovima kao skladno građen čovek.

Delovi svetih hramova moraju imati, s obzirom na dimenzije celine, u pojedinim svojim delovima takav odnos mera, koji na najbolji mogući način odgovaraju jedan drugome.

Ako je, dakle, priroda tako sastavila ljudsko telo da delovi po svojim srazmerama odgovaraju sastavu celine, Grci su izgleda sa razlogom utvrdili da i pri podizanju građevina oblik pojedinih delova treba da ima precizne srazmere prema obliku celine.

Grčki kanon mera

Traganje za savršenim proporcijama dovelo je umetnike stare Grčke do uspostavljanja kanona odnosno modula, osnovnih mera, proporcionalnih pravila za prikaz idealnih mera ljudskog tela. Za antiku je kanon najčešće bio obeležje svakog umetničkog dela. Otuda je čitav dotadašnji razvoj umetnosti označavan kao kanonski i nekanonski i po tome su obeležavane etape u tadašnjoj umetnosti.