Humanizam i renesansa

Uvod


Razvoj robnonovčane privrede u okvirima feudalnog društva i postepeno pretvaranje srednjevekovnog gradjanskog staleža u gradjansku klasu doveli su do novih pojava i u kulturi. Ta srednjevekovna, pretežno, crkvena kultura nije mogla da zadovolji potrebe novonastale gradjanske klase kojoj su bila potrebna stvarna naučna saznanja. Zato je gradjanstvo pomagalo razvitak prirodnih nauka koje su bile zapostavljene u srednjem veku.Javljaju se nova filozofija, književnost i umetnost. Svuda se ističe čovek kao glavni predmet interesovanja nauke književnosti i umetnosti. Čovekova sreća i blagostanje postali su centralni motiv stvaralaštva u novoj kulturi koja se naziva humanizam. Humanisti su se ugledali na grčku i rimsku kulturu, tako da se savremenicima činilo kao da se antička kultura prosto obnavlja. Otuda se ta nova kultura naziva i renesansa. Humanizam i renesansa su se najpe javili u Italiji.Najpoznatiji centar Humanizma u Italiji bio je bogati grad Firenca. Pored Firence ističu se jos i Venecija, Djenova, Piza, Milano pa čak i Rim.

Začeci humanizma i renesanse u Italiji; društveno-ekonomske osnove nove kulture

Naporedo sa opštim preobražajem u 15. i 16. veku nastajali su novi sadržaji u umetnosti, nauci i kulturi uopšte. Zapaženo je pojačano interesovanje za dela grčkih i latinskih pisaca. Njima se u ovom periodu, pored sveštenika, sve više bave i svetovna lica. Smatralo se da to proučavanje starih pisaca i usvajanje njihovih misli usavršava i oplemenjuje čoveka, pa su to proučavanje nazvali čovečanskom naukom ( humanitatis studia ), te je po tome i čitav novi pokret nazvan humanizam. Pojam renesansa koji se upotrebljava za humnisticku kulturu znači obnovu antičke kulture. Još krajem srednjeg veka mnoge pojave u kulturnom životu i težnje pojedinaca ocenjivane su kao otpor prema sholastičkoj učenosti kojom se težilo da se dokaže da su verske istine u isto vreme i istine razuma. U novom pokretu težilo se da se što bolje shvati duh antičke kulture, pa se onda počelo i ugledati na nju i stvarati u tom duhu. Težilo se da se istovremeno razviju i duševne i telesne sposobnosti. Nova kultura nastojala je da izmiri i spoji humanističke ideje sa duhom hrišćanstva čiji je uticaj bio veoma veliki. Doba humanizma i renesanse jedno je od obeležja koje označavaju prelaz iz srednjeg u novi vek. Na tim novim shvatanjima i osecanjima razvila se sva novovekovna kultura, prosveta i umetnost. Italija je bila ognjište te nove kulture. Humanističke škole odlikovale su se naročito učenjem jezika, književnosti i filozofije starih Grka i Rimljana. Ovaj novi i široki kulturni pokret, renesansa, deli se na ranu renesansu ( kvatrocento ), koja pripada 15. stoleću, dakle srednjem veku, i na kasnu renesansu ( cinkvecento ), koja pripada 16. stoleću, dakle novom veku.
Duh nove kulture mogao je ovladati i razvijati se blagodareći činjenici da su njeni poklonici i zaštitnici, mecene, bili i vladari i bogati gradjani. Nova književnost i umetnost imala je zaštitnike u papama, republikanskim vladama i vladarima, velikim i malim. Oni su u Italiji i u drugim zemljama Evrope pomagali humaniste i umetnike renesanse. Dakle, nosioci nove kulture bili su viši slojevi društva, koji su bili u mogućnosti da steknu potrebno obrazovanje i da se kreću u obrazovnim krugovima ocekujući da ce biti zapaženi i ovekovečeni u delima istaknutih umetnika i književnika. Tako se uz pape i vladare obrazovao i krug bogatih prosvećenih gradjana, i svi su oni težili da u svojoj sredini sto vise razviju novi duh u kulturi, čije je osnovno obeležje bilo individualizam u politici i javnom životu, empirizam u nauci, realizam u umetnosti i nacionalizam u poslovanju.


Renesansna kultura u drugim zemljama

Humanizam i renesansa Italije uticali su i na kulturni razvoj drugih zemalja. Italijanski književnici i umetnici putovali su van Italije. Tamo su živeli i radili i ostavljali brojna umetnička dela. U Francuskoj je plemstvo prihvatilo spoljni sjaj renesanse i gradilo je u novom stilu velelepne zamkove-dvorce. Novi stil je primenjivan prvenstveno na svetovnim gradjevinama, dok su crkve i dalje gradjene u gotskom stilu. Fransoa I je prema planovima Pjera izgradio kraljevsku palatu u Luvru u Parizu, jednu od najlepših gradjevina renesanse. U likovnim umetnostima Francuska stoji uz Italiju, kao i u književnosti, u kojoj je Fransoa Rable (+1553) u satiričnom romanu Gargantua i Pantagruel izvrgao ruglu plemiće i monahe. Kao humanist, Rable je bio pristalica nove nauke.
Iz Italije renesansa je nesto kasnije prodrla i u Nemačku, gde je trajala do polovine XVII veka. I tamo je u gradjevinarstvu novi stil primenjivan više na svetovne gradjevine a manje na crkve. Umetnost renesanse u Nemačkoj najviše je došla do izraza u slikarstvu. U toj grani umetnosti najvise su se istakli Albreht Direr, Hans Holbajn i Luka Kranah, portretisti Lutera i drugih verskih reformatora. U Nizozemskoj je renesansno slikarstvo bilo razvijeno u isto vreme kad i u Italiji. Dok su italijanski slikari više prikazivali lepotu ljudskog tela, u nizozemskom slikarstvu osobito je prikazivana lepota prirode i gradjanskog života. U slikarskoj tehnici primenjivane su masne ili uljane boje.


Glavna područja renesansne kulture i njeni najistaknutiji predstavnici

Humanizam i renesansa najpre su zahvatili italijanske gradove: Firencu, Rim, Napulj, Milano, Feraru, Urbino, Rimini, Veneciju, i druge, ali su se brzo proširili i na ostale evropske zemlje; Francusku, Englesku, Poljsku, Česku, Ugarsku, Austriju, Dubrovnik, Nizozemsku, Španiju, Nemačku i druge zemlje.
Od ranih istaknutih humanista treba pomenuti Frančeska Petrarku i Djovanija Bokača, koji su živeli i stvarali jos u 14. veku. Dobro su poznavali staru rimsku književnost i pisali na latinskom jeziku, ali se Petrarka ipak proslavio tek svojim lirskim pesmama na italijanskom jeziku. Bokačo je ušao u red velikih pisaca svojim poznatim delom na italijanskom jeziku. To je zbirka novela ili priča iz života , Dekameron ( 100 prica ispričanih za 10 dana: grci deka-10, homera-dan ).
Ipak novi duh i novi izraz u umetničkom stvaralaštvu najviše su se ispoljili u likovnoj umetnosti. Uprkos promenama u privrednom životu Evrope i jačanju ekonomske moći buržoazije, početkom 16. veka dvorovi italijanskih vladara dugo su čuvali svoj sjaj, ali su i bogati gradjani posedovali zamašna sredstva koja su mogli da ulože u gradjevinsku delatnost, da ukrašavaju svoje trgove, podižu crkve i javne zgrade i ulepšavaju ih delima istaknutih umetnika renesanse-graditelja, slikara i vajara.
U arhitekturi, umetnici su nastojali da se oslobode francuskog stila, koji su iz prezira nazivali gotskim. Iznad crkava podizali su velike kupole za koje su uzor nalazili u rimskom Panteonu. U stilu renesanse podizane su široke, četvrtaste i svetle gradjevine pogodne ne samo za hramove već i za javne zgrade i palate. Gradjevine toga stila bile su praktičnije za gradski život i državne ustanove. Nad vratima i prozorima primenjeni su polukružni lukovi i dorski, jonski i korintski stubovi, a izmedju spratova izbočen rub ili venac.
Začetnik gradjevinskog stila rane renesanse bio je Filipo Bruneleski ( + 1447 ) a kasne Bramante ( + 1514). On je postavio temelje Crkvi sv. Petra u Rimu. Gradjenje i oslikavanje su nastavili znameniti umetnici Rafael, pa Mikelandjelo, koji je podigao čuveno centralno kube. Gradjenje je dovršio Bernini ( + 1680), koji je sagradio kolonade pred crkvom.
U vajarstvu, umetnici za svoje statue, često nage, traže idealne proporcije posmatrajući prirodu i proučavajući sklop čovekovog tela. Oni usvajaju antičke ideale lepote. Pored smisla za isticanje lepote čovekovog tela uočljiv je i smisao za prirodu i njene raskošne lepote. Lepote prirode su sve cešće predmet slikanja umetnika renesanse. Usavršeno je slikanje na još vlažnom zidu, ali i slikanje uljanim bojama. Slike na vlažnom zidu nazvane su freske. Najveći slikari kasne renesanse i svestrani umetnički geniji bili su Mikelandjelo, Leonardo da Vinči, Rafael Santi i Ticijan Veceli.
Mikelandjelo Buonaroti (1475-1564), vajar, graditelj, slikar i pesnik, dao je svojim likovima izraz praiskonske snage, pune života i dostojanstva. Medju mnogim njegovim delima ističu se statue Mojsije, David,Robovi, freska Strasni sud u sikstinskoj kapeli ( Vatikan ) i prerada plana koji je za baziliku Sveti Petar u Rimu izradio Bramante. Leonardo da Vinči (1452-1518) bio je poreklom iz firentinske države kao i Mikelandjelo. I Leonardo je bio svestrana priroda, genijalan i univerzalan čovek. Najslavniji je kao slikar, ali je bio i odličan vajar, arhitekta, inžinjer, matematičar, geometar, pesnik, muzičar, anatom i mehaničar, umetnik i talentovani naučnik. Malo je njegovih dela sačuvano, medju njima su Mona Liza ( Djokonda ), Tajna večera ( u Milanu ) i dr. Brojni sačuvani rukopisi i crteži svedoče sa kakvom je naučnom tačnošću proučavao svaki predmet i svaku pojavu. Pokušao je da pronadje čak i spravu za letenje po uzoru na let ptica. Osim u Italiji, radio je i u Francuskoj, gde je uživao pomoć francuskog kralja. U Francuskoj je i umro. Rafael Santi ( 1483-1520), jeste treći veliki umetnik ovog perioda. Slikarska umetnost "božanstvenog Urbinjanina", kako su ga zvali, puna je vedre i vesele lepote, kao što mu je i život bio. On je svojim kompozicijama prekrio zidove papskog dvora u Vatikanu. Njegove slike, osobito mnogobrojne madone ( Bogorodice ) odišu ljupkošću i milinom.Papa Lav X poverio mu je i gradnju Petrove crkve. Od njegovih brojnih slika posebno se ističe Sikstinska madona. Rafael Santi bio je veliki majstor u slaganju boja i grupisanju velikog broja likova na slici.
Najslavniji slikar mletačke škole je Ticijan Veceli (1490-1576), veoma plodan umetnik. Bavio se portretom, alegorijom, pejzažem, istorijskim i crkvenim slikarstvom. Smatra se da je u svom gotovo stogodišnjem životu naslikao više od 4000 slika.
Od firentinskih slikara znameniti su Verokijo ( 1436-1488), Botičeli (1444-1520) i drugi. U slikam Koredja (1484-1534), Tintoreta (1518-1594) i Paola Veronezea (1528-1588) već se naziru znaci novog, baroknog stila, koji će zameniti renesansu.