Vidovdanski ustav

Maturski, seminarski i diplomski radovi iz istorije.

U Kraljevini Srbiji ceo 19.vek, ustavna borba vodila se oko toga da li će i u kojoj meri vladalac biti doveden u granice zakona i biti stavljen pod nadzor bilo Saveta bilo Narodne skupštine. Na prvoj Ustavotvornoj skupštini države SHS to pitanje je bilo drugo po redu, jer je glavni spor bio vođen oko toga, da li će država biti uređena centralistički ili decentralistički, odnosno federalistički. Oko ovog pitanja izbio je sukob između skupštinske većine i hrvatsko-slovenačkih stranaka, koje su čak jednog trenutka i prestale da učestvuju u ustavotvornom radu. Posle pitanja o pokrajnama, Skupštinu je zanimalo pitanje o socijalnim zadacima države, pokrenuto od zemljoradnika i socijalista. O ovom pitanju, skupštinska većina bila je popustljivija nego o pitanju pokrajna, ali i pored svih tih ustupaka nisu privoleli zemljoradnike i socijaliste da glasaju za ustav u celini. Ovo su načela koja su razilazila Hrvate i Slovence, kao i socijaliste i zemljoradnike sa skupštinskom većinom.

HRVATSKO – SLOVENAČKI NACRTI

Nacrt Narodnog kluba. – Nacrt Narodnog kluba (Hrvatske zajednice), potpisan je od strane Dr.Laginje i drugova, tumačio je misli hrvatske inteligencije o državnom uređenju. Za razliku od hrvatske seljačke stranke, koja nije htela da prisustvuje Ustavotvornoj skupštini, Narodni klub je priznavao autoritet skupštine, pod uslovom da se za ustavne zaključke usvoji većina od 2/3.
Po nacrtu Narodnog kluba, država je sastavljena od 6 pokrajna: (1) Srbija sa Starom Srbijom i Makedonijom (2) Hrvatska, Slavonija i Dalmacija sa Međimurjem i Otocima (3) Crna Gora (4) Bosna i Hercegovina (5) Vojvodina (Banat, Bačka i Baranja) i (6) Slovenija. Položaj pokrajna prema državnoj vlasti utvrđen je ustavom, koji propisuje ustavotvorna skupština, ali za promene ustava, koji bi se ticao pokrajna bio je potreban pristanak i pokrajinskih sabora.
Zakonodavna vlast podeljena je između države i pokrajna. Država izdaje zakone o najvažnijim pitanjima, a za sve ostalo zadužene su pokrajinske vlasti.
U zakonodavnu nadležnost države spadaju uglavnom: inostrani i vojni poslovi, jedinstvo carinskog i trgovačkog područja, novčani sistem, pošte, železnice, trgovačko i pomorsko pravo (ali ne i građansko i krivično). Kod nekih od ovih predmeta zakonodavna nadležnost parlamenta nije potpuna. (1) promene državne oblasti država ne može promeniti bez pristanka pokrajne koje se tiču ti problemi. (2) trgovinski ugovori ne mogu se sklopiti bez dogovora s pokrajinskim vladama. (3) svakoj odluci o gradnji železničkih pruga i propisivanju železničkih tarifa mora predhoditi sporazum vlade i pokrajne.
Takođe postoji i takozvana mešovita sfera u kojoj država ima pravo okvirnog zakonodavstva, a pokrajne pravo razrade. Tu spada odnos države i crkve, rečno brodarstvo itd.
O državnim zakonima rešavaju kralj i državni parlament sastavljen od 2 doma. Gornji dom od 100 članova, od kojih 53 biraju pokrajinski sabori, a 47 pojedine organizacije i ustanove.
O pokrajinskim zakonima rešavaju sabori. Te zakone potvrđuje ili odbacuje kralj isto kao i državne zakone.
Sukobe nadležnosti između države i pokrajna rešava Ustavni sud. On broji 12 članova, od kojih 6 imenuje kralj, a 6 donji dom parlamenta. Svoje članove kralj imenuje između kandidata pokrajinskih sabora, a donji dom između kandidata gornjeg doma.
Kao što postoje dva zakonodavstva, državno i pokrajinsko – tako postoje i dve uprave. Nije usvojeno načelo da izvršenje državnih zakona pripada državnoj vlasti, a izvršenje pokrajinskih zakona pokrajinskoj vlasti. Umesto toga, pokrajnima se poverava izvršenje svih zakona i državnih i pokrajiskih. Samo u izuzetnim slučajevima država interveniše. Dakle upravna sfera pokrajna je mnogo šira nego zakonodavna. Vlastite državne organe država ima samo u oblastima vojske, diplomatije, pošte i železnice, ona nema ni svoju carinsku ni svoju monopolsku ni svoju poresku administaciju nego se služi pokrajinskom administracijom.
Finansije pripadaju državi, i to su uglavnom carine, finansijski monopoli, državna privreda i imovnina.Ako bi državni prihodi bili nedovoljni pokrajne duguju državi finansijsku pomoć, ali davanje te pomoći zavisi od dobre volje pokrajinskih sabora.