Sistem nacionalnih racuna - bih

Maturski, Seminarski , Maturalni i diplomski radovi iz ekonomije: menadzment, marketing, finansija, elektronskog poslovanja, internet tehnologija, biznis planovi, makroekonomija, mikroekonomija, preduzetnistvo, upravljanje ljudskim resursima, carine i porezi.



NACIONALNI RAČUNI
Metodološka objašnjenja
Bruto domaći proizvod na bazi dodane vrijednosti u tekućim cijenama

U obračunu Bruto domaćeg proizvoda za Bosnu i Hercegovinu i entitete primjenjuje se metodologija Ujedinjenih nacija "Sistem nacionalnih računa" - SNA 1993 i njena evropska verzija "Evropski sistem nacionalnih računa" - ESA '95. Obračun Bruto domaćeg proizvoda, u skladu sa SNA/ESA metodologijom, radi se u Bosni i Hercegovini od 1996. godine. Za ratne godine, 1992-1995, ne postoje pouzdane procjene Bruto domaćeg proizvoda. Do 1991. godine Bosna i Hercegovina, kao i sve druge republike bivše Jugoslavije, vršila je obračun nacionalnih računa po konceptu materijalne proizvodnje. Po SNA/ESA metodologiji u Bruto domaćem proizvodu su obuhvaceni rezultati svih aktivnosti prizvodnje dobara i usluga. Ovaj koncept obračuna poznat je kao širi koncept obračuna proizvodnje. U obračun se, pored materijalne proizvodnje i usluga vezanih za proizvodnju, uključuju i sve druge djelatnosti kao što su: bankarstvo i finansijske usluge; usluge osiguranja; usluge obrazovanja, zdravstva i socijalnog osiguranja; usluge državne administracije (odbrana, javni red, sigurnost i dr.); netržišne usluge, lične usluge, kao i sve vrste neprofitnih usluga. Za izvodenje obračuna Bruto domaćeg proizvoda, za BiH i entitete, koriste se raspoloživi statistički podaci poslovnih subjekata (preduzeća, banaka, osiguravajućih društava, ustanova, organa uprave i ostalih subjekata) koji su rezidentni na prostoru Bosne i Hercegovine, kao i podaci o poljoprivrednoj i nepoljoprivrednoj proizvodnji (gazdinstva i radnje) koja se obavlja u okviru domaćinstva. Obračun se izvodi na osnovu podataka poslovnih subjekata registrovanih i raspoređenih prema Klasifikaciji djelatnosti, koja je uskladena sa evropskom klasifikacijom NACE - Rev. 1 (Klasifikacija ekonomskih aktivnosti EU). Ova Klasifikacija djelatnosti primjenjuje se u statističkim institucijama u BiH već više godina. Poslovni subjekti su, za sada, za obračun BDP-a grupisani u područja djelatnosti kao institucionalne jedinice, prema sjedištu i pretežnoj djelatnosti, a ne prema jedinicama homogene aktivnosti (jedinice u sastavu), što treba dostići u narednom periodu. Prije implementacija nove Klasifikacije djelatnosti procjene nacionalnih računa rađene su prema Jedinstvenoj klasifikaciji djelatnosti (JKD), korištenoj u statističkom sistemu bivše Jugoslavije. Na osnovu obračunatog ukupnog bruto domaćeg proizvoda u tekućim cijenama, prosječnog godišnjeg kursa Centralne banke Bosne i Hercegovine za američki dolar i euro, te procijenjenih podataka o broju ukupnog stanovništva sredinom godine za BiH, izračunava se bruto domaći proizvod u američkim dolarima i eurima, ukupno i po stanovniku.Zbog nedostatka pouzdanijih podataka za izvođenje procjena u obračun Bruto domaćeg prizvoda nije uključena vrijednost neobuhvaćenih ekonomskih aktivnosti (siva ekonomija, skrivene, ilegalne aktivnosti i sl.), kao ni procjena vrijednosti indirektno mjerenih usluga stanovanja u kućama i stanovima nastanjenim njihovim vlasnicima. Prema SNA/ESA metodologiji ove stavke ulaze u granicu proizvodnje, tj. trebaju se ukljuciti u obračun i rasporediti u djelatnosti u kojima se pojavljuju. U BiH, do sada, nisu provođena posebna istraživanja o neobuhvaćenim ekonomskim aktivnostima, niti postoje podaci o broju i strukturi stambenih jedinica nastanjenih samim vlasnicima, prema lokaciji i karakteristikama. U javnosti postoje, veoma različite, nezvanične ocjene veličine ovih pojava, ali one ne mogu biti relevantan osnov za statističke procjene. Službeno se problem statističkog praćenja, mjerenja i obuhvata neregistrovanih ekonomskih aktivnosti i imputirane stambene rente može riješiti jedino prikupljanjem dodatnih podataka i informacija, kao i na osnovu posebnih, stručnih metoda procjene. U statističkim institucijama u BiH se poduzimaju određeni, eksperimentalni radovi, u vezi sa unapređenjima procjena za pomenute stavke, ali je ta aktivnost u početnoj fazi, jer nedostaju potrebni resursi. Svakako, rad na podešavanju Bruto domaćeg prizvoda za veličine neobuhvaćenih ekonomskih aktivnosti i imputirane stambene rente mora imati visok prioritet u kratkoročnim statističkim planovima.Nakon što statističke institucije provedu odgovarajuća istraživanja, dobiju rezultate i obave stručne procjene i analize imaju obavezu da dobivene rezultate naknadno uključe u ranije obrade po sektorima i godinama. Bruto domaći proizvod za BiH i entitete, (predstavljen u Biltenu Agencije za statistiku BiH), urađen je po proizvodnom metodu, na bazi dodane vrijednosti, u tekućim cijenama. SNA/ESA metodologija preporučuje obračun BDP-a po tri metode i međusobno poređenje dobivenih rezultata. Za BiH bi bilo posebno važno da se uradi obračun BDP-a po rashodnoj metodi, a na osnovu drugih, nezavisnih, izvora podataka i anketa, jer bi razlika u rezultatima trebala ukazati na velicinu neobuhvaćenih ekonomskih aktivnosti u dosadašnjem obračunu.


Sistem nacionalnih računa, Račun proizvodnje i obračun Bruto domaćeg proizvoda

Sistem nacionalnih racuna je integrisani skup makroekonomskih racuna i bilansnih šema, zasnovanih na međunarodno dogovorenim pojmovima, definicijama, klasifikacijama i računovodstvenim pravilima.

Ovaj sistem obuhvata slijedeće račune:

1.Tekuće račune (račun proizvodnje i račun stvaranja, raspodjele i upotrebe dohotka),
2.Račune akumulacije (kapitalni račun, finansijski račun i račun ostalih promjena u aktivi) i
3.Bilanse.

U statističkim institucijama u Bosni i Hercegovini primjena SNA/ESA metodologije je na početku i sada se radi Račun proizvodnje (prvi u nizu računa) i izvodi obračun Bruto domaćeg proizvoda na bazi dodane vrijednosti u tekućim cijenama. Nedovoljan broj osnovnih podataka i neusklađenost statističkih pokazatelja proizvedenih u drugim statističkim oblastima sa međunarodnim preporukama su osnovni problemi koji limitiraju dalje unapređenja statistike nacionalnih računa i implementaciju SNA/ESA metodologije.


Računom proizvodnje prikazuju se rezultati proizvodnih aktivnosti po pojedinim djelatnostima i sektorima. Osnovne stavke u računu proizvodnje su: bruto vrijednost proizvodnje, medufazna potrošnja i bruto dodana vrijednost kao njihova razlika i rezultat proizvodnih aktivnosti. Bruto dodana vrijednost u sebi sadrži: sredstva zaposlenih, bruto poslovni višak ili mješoviti dohodak i ostale poreze na proizvodnju. Bruto domaći proizvod je osnovni makroekonomski agregat računa proizvodnje i može se izračunati pomoću tri pristupa i to: 1) proizvodni pristup, 2) rashodni pristup i 3) dohodovni pristup. Prema proizvodnom pristupu Bruto domaći proizvod je zbir bruto dodanih vrijednosti stvorenih u svim djelatnostima (obračunatih u baznim cijenama), koji se koriguje za neto poreze na proizvode i indirektno mjerene usluge finansijskog posredovanja. Prema rashodnom pristupu Bruto domaći proizvod je zbir: a) finalne potrošnje (potrošnja domaćinstava, neprofitnih institucija koje služe domaćinstvima i vladina potrošnja), b) bruto investicija (bruto investicije u stalna sredstva, promjene u stanju zaliha i neto nabavke dragocjenosti) i c) neto izvoza roba i usluga (izvoz roba i usluga manje uvoz roba i usluga). Prema dohodovnom pristupu Bruto domaći proizvod je zbir potrošnje fiksnog kapitala, sredstava zaposlenih, neto poreza na proizvodnju i izvoz i poslovnog viška i mješovitog dohotka.

Definicije osnovnih elemenata Računa proizvodnje i Bruto domaćeg proizvoda

Bruto vrijednost proizvodnje se definiše kao tržišna vrijednost svih proizvedenih roba i usluga koje proizvedu rezidentni proizvodači tokom obračunskog razdoblja.Razlikuju se tri kategorije proizvodnje: a) tržišna proizvodnja, b) proizvodnja za vlastitu finalnu upotrebu i c) ostala netržišna proizvodnja.Bruto vrijednost proizvodnje se obracunava po dva osnovna metoda, kao vrijednost proizvodnje ili kao suma troškova nastalih u toku proizvodnje. Proizvodna metoda se uglavnom primjenjuje za proizvodače roba i usluga koji su tržišno orijentisani. Bruto vrijednost proizvodnje, dobivena po ovoj metodi predstavlja tržišnu vrijednost proizvedenih dobara i usluga. Metoda troškova se uglavnom primjenjuje za institucionalne jedinice sektora države i ostale neprofitne institucije. Bruto vrijednost proizvodnje za ove jedinice izračunava se kao zbir medufazne potrošnje i bruto dodane vrijednosti. Medufazna potrošnja, po nabavnim cijenama, je vrijednost proizvoda i usluga koje se transformišu, koriste i troše u procesu proizvodnje.

Medufazna potrošnja obuhvata:

a) troškove sirovina i materijala,
b) troškove energije i rezervnih dijelova,
c) troškove usluga
d) ostale troškove poslovanja.