Pojam i vrste poduzeca

Poduzeće je pravno lice koje obavlja djelatnost radi sticanja dobiti. Djelatnost podrazumjeva proizvodnju, promet robe i vršenje usluga na tržištu.

Poduzeća postoje zbog mnogih razloga,a najvažniji su iskorišćenje ekonomije obima proizvodnje,prikupljanje novčanih sredstava i organizacija proizvodnog procesa. Najvažniji razlog postojanja poduzeća jeste ekonomija obima,podjel arada i specijalizacija. Teško bi se mnogi poslovi i najmanjeg obima mogli efikasno obavljati u kućnom domaćinstvu. Potrebno je na jednom mjestu nabaviti mašine velike vrijendost,kupiti zgrade,nabaviti raznorodni materijal,obezbijediti veliki broj radnika različitih kvalifikacija. Takvi poslovi mogu da se organizuju samo u okviru poduzeća.

Nabavka svih faktora potrebnih velikoserijskoj proizvodnji moguće je jedino uz posjedovanje vlikih finansisjkih sredstava. Takva sredstva nema pojedinac. Zaduživanje velikog obima na tim tržištima i obezbjeđivanje hipoteka moguće je jedino preko poduzeća.

Treći razlog postojanja poduzeća jeste obezbjeđenje manadžmenta. Menadžeri organizuju proizvodnju,uvode nove ideje,proizvode i postupke. Za svaku proizvodnju trebaju radnici različitih kvalifikacija kojih nema u pojedinačnom domaćinstvu. Tako se proizvodnja organizuje u poduzeću,budući da efikasnost zahtijeva proizvodnju u velikim serijama,pribavljanje značajnih finansijskih sredstava i pažljivo upravljanje i nadzor nad tekućim aktivnostima.

Proizvodnja u tržišnoj privredi odvija se u širokom spektru različitih poslovnih poduzeća – od najmanjih poduzeća u pojedinačnom vlasništvu do gigantskih korporacija koje dominiraju privrednim životom tržišnih privreda. Danas u Americi postoji oko 18 miliona poslovnih jedinica. Većina njih su u pojedinčnom vlasništvu,postoje i partnerstva čiji su vlasnici dva ili više partnera i mali broj su korporacije ali one dominiraju tržištem i po obimu prometa i po broju zaposlenih.


Pojam i bitna obilježja poduzeća

Određivanje pojma poduzeća moguće je posmatrati sa aspekta ekonomske i posebno pravne nauke. U ekonomskoj literaturi poduzeće se definiše kao bazna ekonomska ćelija na kojoj počiva privredni i cjelokupni društveni život. Pri tome ekonomska nauka razlikuje dva bitna elementa svakog poduzeća:organizacioni element poduzeća i dobit,odnosno profit kao ciljni element. U pravnoj literaturi ne susrećemo direktno definisanje pojma poduzeća,već se pojam poduzeća utvrđuje putem određenja i nabrajanja njegovih karakterističnih elemenata. U našem zakonodavstvu poduzeće je organizacioni oblik koji obavlja privrednu djelatnost radi sticanja dobiti. Poduzeću se priznaje pravni subjektivitet i ono je vlasnik svih sredstava koja ulaze u njegovu imovinu (imovinsku masu) i sa njima može slobodno raspolagati na način utvrđen statusom poduzeća.

Dakle,pravni subjektivitet i imovina poduzeća mogu se izdvojiti kao osnovne karakteristike svakog poduzeća. Svako poduzeće ima svoju imovinu kojom obavlja djelatnost i kojom odgovara za poduzete obaveze u pravnom prometu sa trećim licem. Imovina obuhvata ukupnost prava koja pripadaju poduzeću,a to su pravo svojine,udio u drugom poduzeću,prava industrijske svojine,autorska prava i sva druga prava imovinskog karaktera kao što su stvarna prava (pravo svojine i pravo zaloge) i obligaciona prava (pavo zakupa,pravo usluge i sl.). imovina poduzeća je jedinstvena tako da jedino poduzeće može imati jedinu imovinu kojom odgovara za svoje obaveze u izvršnom,likvidacionom i stečajnom postupku. Pored navedenih bitnih karakteristika poduzeća, poduzeće se karakteristiše i nekim drugim osobinama kao što su djelatnost,firma,sjedište,žiro račun, nacionalnost i dr.

Osnivanje poduzeća

Pravna teorija razlikuje nekoliko sistema osnivanja poduzeća i to:
a) Zakonski sistem–predstavlja sistem po kome se poduzeća osnivajju zakonom ili upravnim (administrativnim) aktom donijetim na sonovu zakona. Ovaj sistem osnivanja poduzeća karakterističan je za administrativno upravljanje privredom,a danas je prisutan samo u domenu javnog sektora (osnivanje poduzeća u državnoj svojini za obavljanje djelatnosti od javnog interesa ili tzv. javne službe).
b) Normativni sistem – danas je dominantan u svijetu,a prihvaćen je i u našem pravu. Ovaj sistem osnivanja poduzeća omogućuje svakom osnivaču (pravnom ili fizičkom) da osnuje poduzeće ukoliko ispuni unaprijed u zakonu propisane uslove i ukoliko poštuje propisani postupak. I ovdje postoji registracija poduzeća,ali registarski sud nema ovlašćenja da procjenjuje cjelishodnost osnivanja poduzeća,već samo ispituje ispunjenost formalnih i materijalnih uslova za osnivanje poduzeća koja su unaprijed u zakonu propisana.
c) Sistem dozvole – podrazumjevanje davanje odobrena i saglasnosti nadležnom organu prilikom osnivanja nekih poduzeća. Po ovom sistemu priznaje se diskreciono ovlašćenje nadležnog organa da cijeni opravdanost osnivanja i da zavisno od takve procjene izda ili uskrati dozvolu za osnivanje. Takav je slučaj sa osnivanjem poslovnih banaka,gdje je potreban dozvola.
d) Sistem koncesije – je sistem po kome se osnivanje poduzeća ili obavljanje određnene privredne djelatnosti od strane fizičkog lica (ekspolotacija prirodnih bogastava,korišćenje gradskog građevinskog zemljišta,korišćenje zemljišta u slobodnm carinskim zonama,korišćenje nepokretnosti i dobara od opšteg interesa) može biti uslovljeno davanjem koncesija posebnim zakonom.
e) Sistem prijave – primjenjuje se kod ugovora o stranom ulaganju u domaća poduzeća ili kd osnivanja poduzeća i mješovitoj svojini kada se podnosi samo prijava nadležnom saveznom organu uprave,koji je dužan da u roku od 30 dana od dana podnošenja prijave donese odgovarajuće rješenje vodeći računa da li je podnijeta prijava u skaldu sa Ustavom SRJ i saveznim zakonima kojim se uređuje strano ulaganje.