Novac i konvertibilnost

Maturski. seminarski i diplomski radovi iz ekonomije: menadzment, marketing, finansija, elektronskog poslovanja, internet tehnologija, biznis planovi, makroekonomija, mikroekonomija, preduzetnistvo, upravljanje ljudskim resursima.

U ekonomskoj teoriji ne postoji veća konfuzija od one koja okružuje fenomen novca.Novac nije samo ekonomska,već i pravna,socijalna i psihološka kategorija.Moglo bi se reći da novac predstavlja jednu od najvećih kulturnih tekovina čovječanstva.Definicija novca treba da izrazi njegovu suštinu.
Ekonomska teorija najčešće definiše novac funkcijama koje on obavlja u privredi.Smatra se da su funkcije sredstva razmjene i mjere vrednosti osnovne funkcije novca, a da su funkcije sredstva plaćanja,blaga i svjetskog novca njegove sekundarne funkcije izvedene iz osnovnih.Međutim,samo nabrajanje funkcija novca ne može se prihvatiti kao prava definicija,jer ne izražava njegovu suštinu,jer je ovakvo definisanje novca površno i može biti štetno za kvalitet.
Osim funkcija novac ima i druge osobine.Jedna od najvažnijih je kupovna snaga.Novcem se mogu kupovati druge stvari,od roba do usluga.Međutim,ni kupovna snaga nije suština novca jer i druge stvari imaju kupovnu moć.Specifićnost novca je u tome što on poseduje opštu kupovnu moć,na čemu se i zasniva njegova funkcija blaga.
Jedna od najširih i najboljih definicija novca tvrdi da je novac bilo šta materijalnog ili nematerijalnog oblika što je opšteprihvaćeno u zamenu za sve ostale robe i usluge,tj. kao protivrednost za bilo koju transakciju.Prema ovoj definiciji opšta prihvatljivost je suština novca.Samo on što je opštešrihvaćeno u prometu da obavlja funkcije novca može se smatrati pravim novcem.
Međutim,da bi nešto bilo opšteprihvaćeno kao novac mora da zadovolji jedan uslov a to je stabilnost vrednosti,ma kako se vrednost novca izražavala,težinskom količinom metala ili kupovnom snagom.Značaj ove definicije sastoji se upravo u tome što ukazuje da je stabilnost vrednost,više nego sama vrednost,suština novca,tj. fundamentalni kvalitet koji može bilo šta pretvoriti u novac.
Pored ove teorijske postoje i operativne definicije novca koje određujući koncept novčane mase,u suštini definišu novac sa stanovišta praktičnog upravljanja novcem.
Savremene operativne ili empirijske definicije novca polaze od kriterijuma likvidnosti u definisanju novčane mase tj. novca.Polazeći od ovag kriterijuma,dolazi se u osnovi do dva koncepta novčane mase-užeg i šireg.
Prema užem konceptu u novčanu masu ulaze sve količine transakcionog novca nastalog kod nebankarskog sektora,a koji je emitovan od strane banaka i sastoji se od gotovog novca i depozita po viđenju.
Prema širem konceptu novca,u novčanu masu ulaze sva likvidna finansijska sredstva nebankarskog sektora.Ovaj širi koncept pored transakcionog sadrži i kvazi novac,koji se sastoji od raznih kamatonosnih finansijskih instrumenata sa različitim stepenima likvidnosti.
Razlike između teorijske i operativne definicije novca su očigledne,a tri su najvažnije:
1.Teorijska definicija važi za svaki novac-primitivan i savremen,a operativne samo za savremen novac.
2.Dok teorijska definicija ističe stabilnost vrednosti kao preduslov da nešto postane novac,dotle operativne definicije polaze od funkcija novca i ne ističu taj preduslov.
3.Iz teorijske definicije jasno proizilazi da novac ima specifičan položaj u privrednim procesima tj. da ima karakter javnog dobra,što se iz operativnih definicija uopšte ne primjećuje.
Oslanjanje samo na operativne definicije novca,tj.posmatranje novca samo sa stanovišta sredstva prometa i plaćanja,krije opasnost od preteranog kreiranja novca,što vodi u inflaciju,a to znači u smanjenje vrednosti novca,što je u suprotnosti sa teorijskom definicijom novca.
Novac doprinosi ekonomskom progresu jedino pod uslovom da održava svoj integritet-stabilnost vrednosti.Stabilnost vrednosti je,dakle integralna sila novca.

PRIMITIVNI ROBNI NOVAC

Nastank novca je hiljadugodišnja posledica razvoja robne privrede.Roba je svako ekonomsko dobro namjenjeno razmeni na tržištu.Da bi neko ekonomsko dobro postalo roba,ono mora da ima upotrebnu vrednost.Ekonomsko dobro ima upotrebnu vrijednost ako je sposobno da zadovolji neku ekonomsku potrebu čovijeka,a prometnu vrijednost ako se može koristiti kao ekvivalent u razmeni.
Razmena se najprije obavljala trampom,odnosno zamjenom robe za robu.Razjmena se obavljala najprije spontano,pa je postojao samo slučajan prost oblik prometne vrijednosti robe.Kasnije na višem stepenu razvoja društva,razmijena se obavljala u određeno vrijeme.Tada,dugotrajnim korišćenjem određenih vrsta robe u jednoj društvenoj zajednici,kao ekvivalenta u razmeni svih drugih vrsta robe,nastajao je razvijeni oblik prometne vrijednosti robe.Konačno,izdvojila bi se samo jedna vrsta robe koja je svima bila potrebna ,koje je bilo u izobilju u jednoj društvenoj zajednici.Ona bi postala predmet opšte tražnje,predmet koji se rado prima i kada u datom trenutku ne postoji potreba za njenom upotrebnom vrijednošću.Na taj način je nastao opšti oblik prometne vrijednosti robe.Dugotrajnim korišćenjem jedne vrste robe,kao ekvivakenta u razmeni postepeno se kod učesnika u razmeni gubila svijest o njegovim upotrebnim svojstvima i jačala svijest o njenim funkcijama u razmeni.

Apstrahovanjem činjenice da roba ima upotrebnu vrednost i da služi za zadovoljavanje određenih ekonomskih potreba u korist činjenice da igra ulogu opšteg ekvivalenta u razmeni,naručito je došlo do izražaja kada su različiti metali počeli trajno da igraju ulogu opšteg ekvivalenta u razmeni,pa je nastao novčani oblik promjetne vrednosti robe.
Kao najpodesniji metal u ulozi opšteg ekvivalenta u razmeni pokazalo se zlato,zbog svojih svojstava,pogodnijih od prirodnih svojstava ostalih plemenitih metala za izražavanje vrednosti svih drugih vrsta robe:veće vrednosti u malim količinama i veće trajnosti u prometu od ostalih plemenitih metala.

NACIONALNA VALUTA

Pod nacionalnom valutom danas se podrazumjeva novčana jedinica jedne zemlje koja predstavlja neograničeno sredstvo plaćanja na njenoj teritoriji.Pojava zakonskog sredstva plaćanja nastala je kao posledica potrebe pravnog obezbeđenja i izvršenja novčanih obaveza,tj.radi sigurnosti učesnika u novčanom saobraćaju.
Proglašenjem zakonskog sredstva plaćanja vrši se monetarna unifikacija na jednoj državnoj teritoriji,što znači da zakonsko sredstvo plaćanja ima monopol u obavljanju funkcija novca u okviru jedne državne teritirije.
Pošto zakonsko sredstvo plaćanja dobija ulogu novca na jednoj državnoj teritoriji na osnovu zakona to znači da zakonsko sredstvo plaćanja nije oznaka za novac uopšte,već za određenu vrstu novca.S obzirom na to da državni zakon stvara nacionalnu valutu,to znači da je nacionalna valuta čisto pravna kategorija.Zakonsko regulisanje dovelo je do odvajanja pojma novac od pojma nacionalna valuta.I dok novac postaje bilo šta što ima stabilnost vrednosti koja mu obezbeđuje opštu prihvatljivost,nacionalna valuta dobija opštu prihvatljivost putem zakona-automatski bez ikakvih drugih uslovljavanja i preduslova.
Razlika između novca i nacionalne valute je u načinu njihovog nastanka-novac je nastao spontano iz ekonomskih procesa,a nacionalna valuta zakonom iz suverene političke vlasti.Pošto zakon nacionalanoj valuti daje pravo da igra ulogu novca na jednoj državnoj teritoriji,to od trenutka njenog nastanka sve što važi za novac važi i za nacionalnu valutu.

ROBNA KONVERTIBILNOST

Robna konvertibilnost proizilazi iz same prirode novca tj.nastala je istovremeno sa nastankom samog novca.Preduslov nastasnka novca je tržišni način razmene proizvoda.
Pojava novca označila je prelazak sa naturalne na novčanu privredu,a ne sa netržišne na tržišnu.Tržište roba postojalo je i pre pojave novca,pa je čak predstavljalo preduslov njegovog nastanka.
U novčanoj privredi robe se zamenjuju za novac.Ova zamenjivost robe u novac i obrnuto,novca za robu,predstavlja najstariji,najširi i osnovni pojam konvertibilnosti koji se u teoriji definiše kao robna konvertibilnost.Robna konvertibilnost nalazi se i u osnovi savremene konvertibilnosti ,iako ulogu novca danas igraju nacionalne valute a ne robni novac.
U privredama u kojima ne postoji robna konvertibilnost ne može postojati ni bilo koja druga konvertibilnost,o čemu govore primjeri iz prošlosti i sadašnjosti.Robna konvertibilnost nije postojala ni kod civilizacije starih Inka ni u bivšom Sovjetskom savezu,jer u oba slučaja nije postojalo tržište.Razmjena robe se u ovim društvima nije vršila putem tržišta,već putem plana.A tamo gdje nema tržišta roba,nema ni novca ni njegove konvertibilnosti.
U Sovjetskom savezu,kao i u drugim zemljama realnog socijalizma zakone tržišta zamjenivala je svjesna i planska organizacija proizvodnje,razmene,raspodele i potrošnje.U realnom socijalizmu su postojale kategorije kao što su novac,kredit,kamatne stope,ali su se one utvrđivale centralizovanim planom,tako da nisu imale isto ekonomsko značenje kao u zemljama tržišne privrede.U bivšem Sovjetskom savezu postojala je nacionalna valuta ali samo kao pravna kategorija koja nije obavljala ekonomske funkcije jer je privreda bila planska a ne tržišna.Krajem devedesetih godina kako ruska tako i privrede ostalih zemalja SEV-a otpočele su sa procesom tranzicije.

EVOLUCIJA KONVERTIBILNOSTI

U teoriji se obično vrši podela na klasični i savremeni koncept konvertibilnosti.Klasični koncept konvertibilnosti javlja se u novčanim sistemima metalnog standarda,a savremeni u papirnom standardu.