Međunarodno poslovno pravo

1. UVOD

Međunarodno poslovno pravo je nova grana nastala u poslednjim dekadama prošlog veka, u pogledu izvora iz kojih je nastala pokazuje određenu složenost ovog pitanja, koja je dovela do različitih klasifikacija i podela u nauci. Iz ovoga proizilazi da se kod različitih autora susreću i različite klasifikacije izvora međunarodnog poslovnog prava.
Kraj XX i početak XXI veka, obeležava svojevrstan paralelizam: postojanje nacionalnih kodifikacija pomoću kojih se uređuju i međunarodni poslovni odnosi, kao i postojanje običaja (izraženi kroz formalne i tipske ugovore, pravila poslovanja i slično), koji dovode do zaključenja brojnih međunarodnih konvencija i sporazuma kojima se vrši kodifikacija pravila međunarodnog poslovnog prava.
Odnosi koji spadaju u domen međunarodnog poslovnog prava regulisani su u XX veku horizontalnim normama, tj. normama domaćeg prava, da bi taj princip u XX veku bio zamenjen primenom međunarodnih konvencija koje isključuju primenu normi domaćeg prava.
Harmonizacija nacionalnih prava sa normama sadržanim u međunarodnim konvencijama je proces koji će izvesno još dugo potrajati tako da je postojanje pomenutog paralelizma u normiranju međunarodnog poslovnog prava neminovnost.



2. KLASIFIKACIJA IZVORA MEĐUNARODNOG POSLOVNOG PRAVA


Jedna od mogućih podela izvora međunarodnog poslovnog prava, koja je prihvatljiva, zbog svoje naučne utemeljenosti jeste podela na:
1) Međunarodne konvencije,
2) Autonomne izvore međunarodnog poslovnog prva
- Formularni ugovori i opšti uslovi poslovanja
- Običaji i uzanse
3) Domaći propisi kao izvori međunarodnog poslovnog prava.


2.1. MEĐUNARODNE KONVENCIJE KAO IZVOR MEĐUNARODNOG POSLOVNOG PRAVA

U hijerarhiji izvora međunarodnog poslovnog prava međunarodne konvencije zauzimaju najznačajnije mesto, što je potvrđeno i u Statutu Međunarodnog suda, koji je glavni sudski organ UN i koji nabraja izvore ove vrste, a to su: međunarodne konvencije, međunarodni običaji, opšta pravna načela, pravna doktrina, princip pravičnosti (suđenje ex aequo et bono – član 38 Statuta Suda).
Radi se o sporazumima koji se zaključuju u pisanoj formi između dve ili više država po pravilima međunarodnog javnog prava, a za koje je merodavno međunarodno pravo. Za ove akte je bitno: predmet regulisanja, broj potpisnika i teritorija na koju se prostire njihovo važenje.
Međunarodne konvencije za predmet svog regulisanja imaju različite oblasti međunarodnog poslovnog prava i to:
- Liberalizaciju trgovine između država (na pr. GATT, ugovor o MMF-u i sl.); materijalno pravne odnose međunarodne prodaje robe (konvencija UN o međunarodnoj prodaji robe, poznata kao Bečka konvencija iz 1980. godine); odnos između redovnih sudova i arbitražnih ugovora i primena (i izvršenje) odluke međunarodne trgovačke arbitraže (Njujorška konvencija o priznavanju i izvršenju inostranih arbitražnih oblika iz 1958. godine).
Za međunarodne konvencije bitan element je i karakter prava i obaveza sadržanih u njima. Naime, konvencije imaju međunarodni karakter ako sadrže opšte i trajne obaveze i prva zemlje potpisnice.
Konvencije stupaju na snagu čim su stranke pristale da njom budu obavezane ili kada su ispunjeni uslovi koji su postavljeni u samoj konvenciji. Prestanak se daje ratifikacijom ili na drugi način predviđen u međunarodnom javnom pravu (prihvatanjem, odobrenjem ili pristupanjem).
Bitno je da nakon zaključenja međunarodne konvencije država ne može da spori njenu primenu i da time opoziva svoju saglasnost datu prilikom zaključenja. Reč je o opštem pravnom principu i konkretizaciji načela pacta sunt servanda (ugovor je zakon za stranke). Izuzetak od ovog pravila predviđen je jedino u slučaju da je reč o bitnoj povredi pravila unutrašnjeg prava. Povreda se smatra bitnom ako je to evidentno za bilo koju državu koja je u skladu sa redovnom prakosom postupala u konkretnom slučaju.
U pogledu broja država koje se pojavljuju kao potpisnici konvencija one se dela na: multilateralne (GATT, sporazum o STO, sporazum o MMF-u i dr.) i bilatreralne.
U prvom slučaju reč je o konvencijama koje inkoporišu kao potpisnike veliki broj država (najmanje tri, u praksi više desetina). Bilateralne konvencije se ograničavaju na dve države potpisnice koje sporazum zaključuju sporazumno i neposredno.
U pogledu teritorijalnog dometa primene međunarodne konvencije se dele na : univerzlne (neke od konvencija UN) i regionalne (rimski ugovori o osnivanju EEZ).
Savremene tedencije, kada je reč o međunarodnim konvencijama beleže rast obeju od pomenutih vrsta međunarodnoh konvencija.