POJAVA FAŠISTIČKIH POKRETA U SVETU

Veliki ekonomski poremećaji izazvali su krajnju oskudicu u svim životnim potrebama u većini evropskih zemalja, a uticali su i na nestabilnost celokupnog sistema društveno-ekonomskih i političkih odnosa. U periodu između dva svetska rata samo su u Engleskoj, Francuskoj, Belgiji, Holandiji, Čehoslovačkoj i još par zemalja, sačuvani parlamentarni sistemi i buržoaska demokratija. U ostalim evropskim zemljama uspostavljeni su razni autokratski režimi-vojne ili monarhističke, profašističke ili fašističke diktature.

Opšta kriza kapitalizma u prvom svetskom ratu je različito doživljena u pojedinim zemljama, a način rešavanja krize nije bio jedinstven. Otuda i različita uloga i sudbina fašističkih pokreta. Fašizam je manje uspeha imao u nerazvijenim zemljama, gde opasnost od radničkog pokreta nije bila akutna, a politički autoritet tradicionalnih snaga krupnog zemljoposeda i crkve ostao netaknut.

Pošto je Austrija geografski smeštena izmedju Nemačke i Italije uticaj oba fašizma je u njoj najvidljiviji. Austrijska radnička partija koja se u maju 1918. nazivala "Nemačka nacionalsocijalistička radnička partija" je starija od Hitlerovog pokreta. DNSAP je pored socijalističkih isticala i nacionalističke, antičeške, antisemitske i natislovenske parole. Posle 1919. počinje tešnja saradnja sa nemačkim nacistima, što je dovelo do pripajanja ove partije Hitlerovom pokretu. Drugi fašistički pokret su činili Austrijski domobrani nastali krajem rata iz redova bivših oficira, vojnika, studenata da bi branili ugroženu austrijsku granicu od madjarske i jugoslovenske opasnosti i bavarske repblike Saveta. Austrijska vlada je 1933. zabranila oba pokreta, a članove hapsila. Posle pripajanja Austrije 1938. ostaci nejedinstvenih ausrijskih fašističkih pokreta su pripojeni željenoj nemačkoj matici.
U posleratnoj Madjarskoj je vladalo raspoloženje slično onom u Austriji. Antisemitizam je u ovoj zemlji bio izrazit, uprkos madjarizaciji jevreja. Posle gušenja socijalističke revolucije u Madjarskoj je zaveden autoritarni režim na čelu sa admiralom Hortijem, a zemlja je postala stecište izbeglih fašističkih pokreta iz susednih zemalja. Nacionalsocijalističku madjarsku radničku partiju je 1932. osnovao Zoltan Besermeni koji je tesno saradjivao sa nacistički usmerenim pokretom probudjenih madjara Djule Gembeša. Besermenijeva partija je posle neuspešnog puča zabranjena. Ostale manje fašističke grupe nisu bile značajne dok na čelo partije nacionalne volje nije došao Ferenc Salaši. Pokret je kao simbol preuzeo strelasti krst i zelene košulje, postavši glavna snaga na krajnjoj desnici. Zalagao se za ostvarivanje velikomadjarske zamisli moćne nacionalne podunavske države. Medjutim, Madjarska je i dalje ostala pronemački orjentisana i po izbijanju rata prišla je Osovini. Salašijev čas je kucnuo tek 1944. godine. Nemci su ga postavili za predsednika vlade, a "strelasti krstovi" su nastavljajući sa otporom prema Crvenoj armiji, počeli sistematsko uništavanje jevreja. Vlast madjarskih fašista je bila kratkotrajna ali vrlo brutalna.
Nepoverenje vladajućih krugova prema fašističkom pokretu u Rumuniji je bilo još izrazitije. U Rumuniji je vodjena snažna nacionalistička politika prema Madjarima i Jevrejima. Istovremeno je usled blizine Sovjetskog Saveza, rastao strah od komunizma. U takvoj situaciji zaostale zemlje, nacionalističke, antisemitske i antikomunističke organizacije su bile predhoidnica fašističkih pokreta iz kojih 1927. nastaje "legija Arhangela Mihaila", predhodnica "gvozdene garde". Osnivač je bio mladi Kornelijus Kodreanu. Crna zastava pokreta sa kukastim krstom u belom krugu ubrzo je postala poznata u Rumuniji. "Gvozdena garda" je 1937. na izborima postigla veliki uspeh što je bio uzrok njegove zabrane 1938. godine. Po ubistvu Kodreana na čelo pokreta Horija Sima koji je primao podršku iz Italije i Nemačke. U maju 1940. Rumunija prilazi Osovini. Iste godine je general Jon Antoanesku zaveo u zemlji vojni režim čije su žrtve bili komunisti i jevreji. Iduće godine je došlo do sukoba režima sa "gvozdenom gardom" čiji je ustanak ugušen. Hitler se odlučio za Antoaneskua kao pouzdanijeg saveznika. Vodjstvo "gvozdene garde" je izbeglo u Nemačku, a tek u avgustu 1944. oslobodjen je Horia Sima iz logora Buhenvald i imenovan za šefa rumunske vlade u izbeglištvu. U organizacionom i ideološkom pogledu "gvozdena garda" je pokazivala jasne fašističke crte i sklonosti ka Hitlerovom i Musolinijevom režimu. Zbog naglašenih religijskih sadržaja u ideologiji, pokret je piše Nolte bio blizak hrišćanskoj sekti, ali pošto središte mistike nije bilo beskrajno božanstvo nego konkretna krv vlastitog naroda fašistički karakter nije sporan. Po spoju religijskih i fašističkih sadržaja pokret je bio nalik fašističkim srodnicima u Jugoslaviji.
Od nacionalističkih pokreta u Jugoslaviji, hrvatske ustaše i srpski ljotićevci su najviše poprimili fašističke osobenosti. Ustaški pokret je nastao u osobenoj nacionalnoj i socijalnoj krizi Kraljevine Jugoslavije. U otporu jugoslovenstvu, velikohrvatska separatistička ustačka zamisao se oslanjala na ideologiju Hrvatske stranke prava- Frankovaca iz XIX veka. Hrvatski ustaški pokret je osnovan 1932. U isključivoj velikohrvatskoj zamisli naročito je istaknut teritorijalni značaj Drine kao "granice dva sveta, istočnog i zapadnog", dok u pogledu organizacije države, u vreme nastanka pokreta, nije postojala jasna predstava. Pokret je organizovan kao poluvojna organizacija na čelu sa poglavnikom. Oktobra 1934. ustaše su ubile kralja Aleksandra u Marselju. Posle ovog dogadjaja, pod pritiskom Jugoslavije, Italija je internirala ustaše na Liparska ostrva, a Pavelić je bio uhapšen. U tom periodu počinje izrazitija fašizacija pokreta i plana za rešavanje hrvatskog pitanja. Pavelić je oktobra 1936. dovršio opširniji izveštaj namenjen Nemačkoj, pod naslovom "hrvatsko pitanje" i dostavio ga nemačkom ministarstvu inostranih poslova. Posle vojnog puča 27. marta 1941., Duče je primio poglavnika a ustaški čas je kucnuo. Pavelić je 15. aprila 1941. preuzeo vlast u sklopu nemačkog plana o razbijanju Jugoslavije. Pavelićev pokret je vodeću ulogu u državi nastojao da učvrsti poustašivanjem ključnih državnih ustanova: vojske i činovništva. Cilj je bio "čist hrvatski životni prostor" i istrebljenje Srba, Jevreje i Cigana. Rešavanje srpskog pitanja je bilo veoma složeno jer gotovo trećina srpskog stanovništva iz Hrvatske nije mogla biti jednostavno prognana i istrebljena. Uz podršku poustašenog katoličkog sveštenstva počela je prinudna katolizacija i masovno prekrštavanje radi stvaranja konfesionalno homogenog stanovništva. Ovu meru su pratili i masovni pokolji Srba. Kod ustaša je manje izražen sitnoburžoaski antimonopolizam i antikomunizam, zbog nerazvijenosti kapitalizma i slabosti domaćeg radničkog pokreta. Mogućnost za usmeravanje nacionalizma ka vani putem ekspanzije su bile sužene, pa se nacionalizam unutar zemlje ispoljavao još snažnijem nego u razvijenim nacionalno homogenim fašističkim zemljama. Zbog toga je ideologiju i praksu ustaškog pokreta više odredjivala nacionalna nego klasna borba, po čemu se ustaše i razlikuju od italijanskog, madjarskog i austrijskog fašizma, a istaknuti spoj nacionalnih i verskih ciljeva ukazuje na sličnost sa rumunskom "gvozdenom gardom".