Obveznice

Maturski. seminarski i diplomski radovi iz ekonomije: menadzment, marketing, finansija, elektronskog poslovanja, internet tehnologija, biznis planovi, makroekonomija, mikroekonomija, preduzetnistvo, upravljanje ljudskim resursima.

Obveznice kao hartije od vrednosti često se identifikuju sa instrumentima duga. One predstavljaju samo jednu od dužničkih hartija od vrednosti ali sifurno je da obveznice spadaju u red najzačajnijih HoV kao instrumenat duga. Putem obveznica se održavaju dužničko-poverilački odnosi, odnosno kreditna funkcija u privredi. Najšire je rasprostranjena definicija, po kojoj je obveznica hartija od vrednosti koja stvara mogućnost emitentima da prikupe novčana sredstva, a svojim vlasnicima obezbedi isplatu kamate i glavnice duga po unapred utvrđenom redosledu i u oređenom vremenskom periodu. Prema našim pozitivnim zakonskim propisima, obveznica predstavlja hartiju od vrednosti sa kojom se emitent obavezuje da će njenom vlasniku , u roku njenog dospeća isplatiti nominalnu vrednost iznosa i ugovorenu kamatu.
Obveznica se sastoji iz dva dela:
1)Plašta,
2)Kamatnih kupona.
Elementi plašta obveznice su:
1)Oznaka obveznice i vrsta obveznice,
2)Naziv i sedište emitenta,
3)Oznaka da glasi na ime ili donosioca,
4)Nominalna vrednost,
5)Naziv garanta,
6)Visina kamatne stope,
7)Procenat učešća u dobiti,
8)Datum i mesto emitovanja,
9)Serija i kontrolni broj,
10)Potpis i pečat,
11)Rokovi plaćanja kamate i glavnice.
Elementi kamatnog kupona su:
1)Serija i broj kupona,
2)Visina kamate,
3)Datum dospeća kamate,
4)Način plaćanja kamate,
5)Potpies I pečat.
Polazeći od emitenta obveznica, iste se mogu klasifikovati u dve velike grupe: a) obveznice koje emituju državni organi, b) obveznice koje emituju firme. Emitovanje državnih hartija od vrednosti pojavljuje se negde u srednjem veku, radi prikupljanja sredstava za finansiranje ratova. Skoro u svim zemljama sveta tržište državnih hartija od vrednosti, formirana je početkom XIX veka I Njujorška berza na kojoj se trgovalo sa ovim hartijama od vrednosti.
Emisijom obveznica počele su se baviti i firme, jer je ovaj oblik korišćenja sredstava daleko je jeftiniji u odnosu na akcijski capital. Emitovanje dugoročnih obveznica od strane firmi, u većem obimu, povećalo je i njihov stepen rizika. Za razliku od akcijskog kapitala, obveznice emitovane od strane firmi nose niži nivo rizika I niži nivo prinosa svojim vlasnicima. Isto tako, plaćanje obaveza po osnovu kamata i glavnice emitovanih obveznica predstavlja trošak poslovanja firme (emitenta obveznice).
Obveznice kao dugoročne hartije od vrednosti pojavljuju se na primarnom i sekundarnom tržištu. Firme kao emitenti dugoročnih obveznica često su u dilemi: kada izvršiti emitovanje nove emisije obveznica. Dosadašnja praktična iskustva pokazuju, da je opravdano emitovati obveznice kada su cene ranije emitovanih obveznica najviše i kada su njihove kamate relativno najniže. Pre ulaska u postupak emitovanja obveznica, firme emitenti su dužne da realno sagledaju: a) optimalni odnos između duga i active firme, b) najpovoljniju kombinaciju kratkoročnih i dugoročnih izvora sredstava, c) visinu kamatnih stopa na buduće emitovane obveznice, d) oblike emitovanja obveznica (osigurane, neosigurane i sl.)
Primarnu emisiju obveznica vrše firme na osnovu ugovora o kreditu. Naime, neophodno je sklopiti ugovor između firme emitenta obveznice i finansijske institucije kao kreditora. Obično se kao kreditor pojavljuje više velikih finansijskih institucija i banaka. Kreditor se često naziva i renikom. Obaveza je poverenika da:
1)Vodi računa o emitovanju obveznica,
2)Vodi računa o poštovanjau uslova iz ugovora o kreditu,
3)Upravlja sa fondom za isplatu obveznica po osnovu duga,
4)Štiti interese vlasnika obveznica i sl.
Ugovorom o kreditu definisana je visina nominalne vrednosti obveznice (u SAD-e to najčešće iznosi od 1.000$), rok dospeća obveznice, visina kamatne stope (fiksna ili promenljiva), na čin plaćanja kamata, obezbeđuje isplate obaveza po osnovu emitovane obveznice i sl. U cilju zaštite vlasnika obveznica da će se obaveze od strane emitenta uredno servisirati (o roku dospeća) često se formira i fond za otplatu dotičnih obveznica. Putem fonda za otplatu obveznica stvara se mogućnost da firma emitent obveznica izvriši njihov otkup pre roka dospeća. Bez obzira na raspoloživa sredstva u fondu, firme emitenti obveznica su često u dilemi:
-Da li povući emitovane obveznice po otkupnoj ceni (ugasiti iste),
-Da li kupovati obveznice na finansijskom tržištu (berzi),
-Da li kupiti obveznice drugih firmi na vanberzanskom tržištu.
Jedno od znčajnijih prava firme emitenta obveznice jeste njen opoziv (reotkup) pre roka njenog dospeća i po najpovoljnijoj ceni. Cena po kojoj se može otkupiti obveznica naziva se otkupnom cenom. Ta cena je veća od nominalne vrednosti obveznice. Razlika između otkupne (opozive) cene inominalne vrednosti obveznice naziva se otkupnom (opozivom) premijoj, koja se smanjuje sa smanjenjem roka dospelosti obveznice. Odluku o otkupu ( opozivu) obveznice, firma emitent donosi u zavisnosti od kretanja tržišne cene i otkupne cene dotične obveznice. Firma se neće opredeliti za otkup (opoziv) obveznice ako je njena tržišna cena manja od otkupne cene. Ukoliko bi firma emitent otkuplja svoje obveznice u takvim uslovima ona bi naptavila finansijsku korist svojim kupcima obveznica, a sebi finansijsku štetu. Zato se treba u ovakvim slučajevima pridržavati pravila koje glasi: “obveznice se opozivaju i otkupljuju kada i samo kada, je tržišna cena veća odotkupne cene. Na ovaj način će firme emitenti obveznica otkupljivati svoje obveznice ispod prave vrednosti. Vlasnici obveznica, uvažavajući odredbu o otkupu obveznica, se zalažu za investiciono pravilo po kojem: očekivani prinos opozivih obveznica treba da je veći od očekivanog prinosa neopozivih obveznica.
Pored poreskih olakšica (za iznos kamata i glavnice oslobađaju se od poreske obaveze), firma emitent odredbom otkupa obveznica može ebezbediti i jeftinije izvore finansiranja. Primera radi, ako se na tržištu smanje kamate se 8% na 4%, firma emitent može pristupiti opozivu svojih obveznica (po stopi od 8%) i emitovati nove obveznice po kamatnoj stopi od 4%. Bez obzira što firma emitent ima obavezu da plati otkupnu (opozivu) premiju, njen pozitivan finansijski efekat se neće umanjiti.
Primarna emisija obveznica može se emitovati putem:
1)Javne emisije obveznica,
2)Privatnih plasmana.
Javna emisija obveznica treba da počiva na visoko standardizovanim procedurama. Da bi se sprovela javna emisija obveznica neophodno je doneti odluku od strane poslovodnih organa firme, pripremiti registracioni izveštaj, izvršiti registraciju emisije obveznica kod nadležnih organa i pristupiti realizaciji emisije obveznica. Javna emisija obveznica je dobila naziv po javnoj prodaji obveznica većem broju individualnih investitora. U cilju uspešne realizacije javne prodaje (plasmana) emisije obveznica, neophodno je u dotični postupak uključiti investicione banke i druge finansijske organizacije.
Investicione banke su obično u funkciji konsultantskih usluga, garancijskih usluga i usluga potpisivanja, odnosno preuzimanja rizika. Ukoliko je u pitanju emisija velikog broja obveznica, tada se uključuje nekoliko banaka i finansijskih organizacija, s tim da investiciona banka predstavlja gestor banku (ovlašćenu banku za zastupanje ostalih banaka). Naime, investiciona banka(u ime ostalih banaka) otkupljuje sve emitovane obveznice od dotične firme,kako bi se dalje plasirala privatnim investitorima. Investiciona banka ostvaruje profit na osnovu razlike u ceni između kupovne cene (niže cene koju plaćafirmi emitentu) i prodajne cene (više cene) po kojoj prodaje emitovane obveznice investitorima. Uključivanje banke u postupak kupovine i prodaje obveznica jeste povoljna varijanta za firmu emitenta, jer ista nema rizika od neuspešne prodaje i naplate emitovanih obveznica. Smanjenjem rizika u delu emisije i plasmana obveznica, firma emitent smanjuje i svoj prinos koji bi ostvarila da obavlja dotičnu transakciju bez posrednika. Investiciona banka kao posrednik naplaćuje od firme emitenta za svoje angažovanje dve provizije: a) proviziju po osnovu usluge potpisivanja (preuzimanja rizika), b) prodajnu proviziju.
U dosadašnjoj praksi javne emisije i plasmana obveznica prisutni su slučajevi gde investicione banke ne otkupljuju obveznice od rime emitenta, već vrše njihov plasman po najpovoljnijim uslovima. Sličnu aktivnost sprovode i same firme (emitenti) angažovanjem većeg broja agenata koji vrše plasman obveznica uz adekvatnu proviziju.
Drugi način emitovanja obveznica je putem privatnih plasmana. U ovom slučaju firme emitenti obveznica vrše samoprodaju obveznica manjem broju velikih investitora, kao što su investicioni fondovi, penzioni fondovi, osiguravajuća društva, poslovne banke i sl. Ovaj oblik emitovanja obveznica ne zahteva registracionu proceduru, reguliše se ugovorom, brže se postiže dogovor sa potencijalnim investitorima i smanjuju se troškovi u delu plasmana emitovanih obveznica (izbegavaju se posredničke provizije).
Investitor može kupljene obveznice pre roka dospeća izneti na sekundarno tržište radi njihove dalje preprodaje (trgovine). Sekundarno tržište obveznica spada u najrazvijenije finansijsko tržište u svetu. Najrazvijenija sekundarna tržišta obveznica locirana su u SAD-e, Evropi i Japanu. Promet obveznica na američkom tržištu se obavlja na berzanski način (Njurorške berze – AMEX i NYSE) i vanberzanski način (OTC tržište). U poslednjih nekoliko godina, značajno sekundarno tržište obveznica je tržište evroobveznica. Najznačajnije berze evroobveznica se nalazi u Londonu, Luksemburgu i Cirihu.
Za sve berze obveznica u svetu je karakteristično, da postoji kompjuterizovan sistem trgovanja (ABS system na NYSE i sl.). trgovanje obveznicama se obavlja putem računara. Po završetku radnog dana javno se objavljuju izveštaji o trgovanju koji se publikuju u najtiražnijim dnevnim novinama. Izveštaji sa berze obveznica (na sekundarnom tržištu) lako su čitljivi za svakog potencijalnog trgovca sa obveznicama.izveštaji obično obuhvataju sledeće podatke: