POJAM PORESKOG SISTEMA

Poreski sistem jedne zemlje čini ukupnost svih oblika poreza, odnosno javnih proihoda. Oni se javljaju u raznim oblicima. Porezi, doprinosi, takse, naknade i sl. Opšte kakrakteristike poreza su da u njegovoj osnovi leži prinuda, da porez predstavlja davanje bez direktne protivnadoknade, to je takav prihod kod kojeg nije unapred utvrđena svrha za koju će se upotrebiti i naplaćuje se isključivo u novcu (samo izuzetno u naturi).

POJAM I CILJEVI PORESKE POLITIKE
Poreska politika je deo ekonomske i socijalne politike. Subjekt poreske politike je država, odnosno njeni organi. Subjekt poreske politike raspolaže pravom uvođenja poreza i drugih javnih prihoda i određivanja njihovih parametara. U našoj zemlji subjekt poreske politike javlja se od nivoa Republike do nivoa opština.
Širok spektar instrumenata poreske politike doprinosi da se njihovom primenom realizuju tri bitna cilja:
a) stabilizacioni
b) alokativni
c) redistributivni
Stabilizacioni cilj poreske politike ogleda se u njegovom dejstvu na postizanje i očuvanje pune zaposlenosti, stabilnost cena i uravnoteženost platnog bilansa zemlje. Ako je privreda u stanju deflatorne neravnoteže tada je uloga stabilizacione poreske politike da potstiče tražnju u privredi.To će se ostvarivati kroz brojna smanjenja u poreskoj raspodeli lične i investicione tražnje i potrošnje. Ako je na delu inflatorna neravnoteža, što znači da su likvidna novčana sredstva veća od realne ponude dobara i usluga, stabilizaciona poreska politika sastojaće se u naporima da se preko odgovarajućih poreza zahvati jedan deo viška tražnje.
Alokativan cilj fiskalne politike-stimulisanje investicione aktivnosti država može postići smanjenjem poreskih stopa na dobit ostavljajući tako preduzeću veći deo za ulaganje. To se čini uvođenjem raznih poreskih olakšica ili poreskih oslobađanja.
Redistributivni cilj vrši preraspodelu nacionalnog dohotka između različitih društvenih slojeva. Ako je poreska politika zasnovana na socijalnim principima onda će se njene akcije usmeriti u dva pravca
15 da se oštrim progresivnim poreskim stopama zahvati dohodak imućnih građana
16 da se poreskim olakšicama pomogne siromašnim društvenim slojevima
24. KLASIFIKACIJA POREZA
U teoriji postoje dve strukture poreskog sistema: poreski monizam i poreski pluralizam.
Zagovornici poreskog monizma smatrali su da treba da postoji samo jedan porez. Međutim jedan porez mora biti vrlo visok, što bi u tom slučaju davalo otpor prema njegovom plaćanju.
Poreski pluralizam se sastoji iz više poreskih oblika:
17 neposredni i posredni porezi
18 subjektivni i objektivni porezi
19 analitički i sintetički porezi
20 ad valorem i specifični porezi
21 redovni i vanredni porezi
22 porezi u novcu i naturi
Neposredni i posredni porezi dele se shodno kako se manifestuje poreska snaga. Ukoliko se poreska snaga manifestuje posedovanjem imovine ili dohotka reč je o neposrednom porezu, a ako se poreska snaga manifestuje u vidu potrošnje radi se o posrednim porezima. Pored ovih može se primeniti i fenomen prevaljivanja poreza, a do njega odlazi tako što lice koje je zakonom određeno da plati porez uspeva da teret poreza prenese na druga lica, što je slučaj sa posrednim porezima.
Subjektivni i objektivni porezi. Objektivni su oni porezi koji se utvrđuju prema objektivnim elementima i njime se oporezuje svaki izvor prihoda odvojeno, bez povezivanja sa drugim. U njih spadaju npr. zarada, prihodi od poljoprivrede, nepokretnosti i sl. Subjektivni porezi su vezani za određenu ličnost koja ostvaruje dohodak, tj. poseduje imovinu, i u ove poreze spadaju porez na dohodak građanja i porez na ukupnu neto imovinu.
Analitički i sintetički porezi. Analitički porezi su oni koji pogađaju samo jedan objekat obveznikove imovine, npr. zaradu ili jednu vrstu obveznikovog prihoda kao što je prihod od samostalne delatnosti. Sintetički porezi su oni koji obuhvataju ukupnu obveznikovu imovinu, dohodak ili promet svih proizvoda ili usluga.
Ad valorem i specifični porezi. Ad valoem su porezi kod kojih se poreska osnovica iskazuje u novčanim jedinicama i najviše se upotrebljava kod carina i taksa, tj. kada je carina određena shodno vrednosti uvezene ili izvezene robe. Specifični porezi su oni kod kojih se poreska osnovica iskazuje u nekim mernim jedinicama i to je najčešće kod akciznih roba kao što su alkoholna pića ili cigarete (po paklici ili po litru).
Redovni i vanredni porezi. Redovni porezi predstavljaju poreske oblike koji se redovno naplaćuju za jedan period vremena i njime se finansiraju redovni i vanredni javni rashodi. Vanredni porezi se naplaćuju u vanrednim situacijama i služe za pokriće vanrednih javnih rashoda (to su kod sanacija šteta od nepogoda, rata i sl.).
Porezi u novcu i naturi. Porezi u novcu su potpuno potisli poreze u naturi, ali u izuzetnim situacijama se pojavljuju i porezi u naturi.
25. PORESKI SISTEM U NAŠOJ ZEMLJI
Poreski sistem jedne zemlje nastaje kao rezultat potreba za iznalaženjem novih izvora finansiranja javnih rashoda i uglavnom nisu rezultat unapred određenog plana.
Ukoliko jedna zemlja ime više nivoa vlasti posreski sistem postaje složeniji, a može se desiti da ima i veliki broj različitih poreskih oblika. Poreska politika u našoj zemlji sprovodi se na više nivoa kao što je Republika, autonomna pokrajina, grad i opština.
Vrste poreza u RS su:
26 porez na promet proizvoda
27 porez na promet usluga
28 akcize
29 porez na dobit preduzeća
30 porez na dohodak građana
31 porez na imovinu (na nasleđe i poklon, imovinu u statici i prenos apsolutnih prava)
32 porez na finansijske transakcije
33 porez na upotrebu, držanje i nošenje određenih dobara
34 porez na fond zarada
26. PORESKI OBVEZNIK
Poreski obveznik je ono fizičko ili pravno lice koje je zakonom u obavezi da plati porez. Ne mora svako lice biti poreski obveznik već samo ono za koje to zakon utvrdi. Poreski obveznik je uži pojam od poreskog dužnika, a poreski dužnik ne mora biti poreski obveznik. Razlikujemo više vrsta poreskih obveznika:
Poreski platilac je ono fizičko ili pravno lice koje zakon obavezuje da obračuna i plati porez (poslodavac koji isplaćuje zaradu, banka koja isplaćuje kamatu i sl.). Poreski posrednik je dužan da sa računa poreskog dužnika na osnovu njihovog naloga za prenos obustavi i po odbitku uplati utvrđeni porez u svoje ime, a za račun poreskog obveznika.
Poreski destinatar je ono lice koje je po intenciji zakonodavca pozvano da snosi poreski teret. Namera zakonodavca je kod ove vrste poreza da poreski teret plati krajnji potrošač, kupac, a ne prodavac. Poreski jemac je ono lice koje na osnovu zakona odgovara za poresku obavezu drugog lica.
U finansijskoj teoriji postoji nedoumica kod oporezivanja dohotka fizičkih lica. Naime, poreskim poropisima u našoj zemlji kao poreski obveznik određen je pojedinac, odnosno primenjuje se individualno oporezivanje. U ovom slučaju pružaju se poreske olakšice za bračnog druga ili izdržavanje člana domaćinstva. Ovaj sistem je administrativno jednostavniji. Sistem zajedničkog oporezivanja podrazumeva oporezivanje zajedničkog dohotka svih članova porodice, ali i ovde se u pojedinim zemljama daju neke poreske olakšice. Kod oporezivanja pravnih lica dobit treba oporezivati zasebnim porezom. Ako su akcionari fizička lica dohodak koji je njima pripisan oporezuje se porezom na dohodak, dok se dobit akcionara pravnih lica oporezuje porezom na dobit. U našem poreskom sistemu poslovni rezultat pravnih lica podleže oporezivanju porezom na dobit preduzeća, bez obzira da li je u pitanju pravno lice ili društveno lice.
27. PREDMET OPOREZIVANJA I PORESKA OSNOVICA
Sa stanovišta nauke o finansijama poreski objekat predstavlja materijalni osnov za utvrđivanje poreza, i to mogu biti prihodi, imovina, potrošnja i sl.
Sa stanovišta poreskog prava poreski objekat predstavlja određene činjenice koje su preduslov za nastanak poreza. To znači da bi nastala poreska obaveza neophodno je da se ostvari neki prihod ili stekne imovina ili da se obavi neka transakcija.
Porez najčešće nosi naziv posreskog objekta, dakle porez na dohodak, porez na promet, porez na imovinu i dr.
Od poreskog objekta traba razlikovati poreski izvor. Poreski izvor čine sva dobra iz kojih poreski obveznik može platiti porez. To može biti prihod ili dohodak obveznika, a u izuzetnim slučajevima može biti imovina obveznika.
PORESKA OSNOVICA
Poreska osnovica se određuje za svaki poreski oblik. Ona može biti:
a) stvarna
b) predpostavljena
Stvarna poreska osnovica utvrđuje se na osnovu podataka koji odražavaju ekonomsku snagu poreskog obveznika. Pretpostavljena poreska osnovica se utvrđuje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario prihod ili dohodak. Ona se utvrđuje od strane poreskog organa u slučaju kada poreski obveznik nije podneo poresku prijavu ili u slučaju paušalnog oporezivanja.
Visina poreske osnovice može se utvrditi uz pomoć metoda:
a) direktan metod
b) indirektan metod
c) službeni metod
d) parifikacija
Kod direktne metode poreska osnovica se utvrđuje na bazi podataka koje je poreski obveznik dostavio poreskom organu, a koja je produkt knjigovodstvene evidencije. Ovom metodom se utvrđuje porez na dobit preduzeća i porez na dohodak građana na prihode od samostalne delatnosti.
Indirektna metoda se primenjuje prilikom utvrđivanja poreske osnovice u slučaju kada nadležnom organu podatke od značaja dostavlja treće lice, a ne sam obveznik.
Službena metoda se primenjuje:
36 kada poreski obveznik nije podneo poresku prijavu
37 kada je poreski obveznik podneo poresku prijavu ali nadležni organ smatra da podaci
nisu verodostojni
39 kada ni poreski obveznik ni treće lice nisu bili u obavezi da dostave podatke nadležnom
organu
Službena metoda se koristi pri utvrđivanju pretpostavljene poreske osnovice.
Metoda parifikacije se primenjuje u istim slučajevima kada i službena metoda. Razlika je u tome što poreski organ ne utvrđuje poresku osnovicu na osnovu podataka koje je sam prikupio već na osnovu poređenja sa drugim obveznicima iste delatnosti.
28. PORESKA STOPA I PORESKE OLAKŠICE
Poreska stopa se prikazuje kao procentualni iznos poreza u odnosu na fiksnu poresku osnovicu.
Razlikujemo više poreskih stopa:
a) zakonska poreska stopa
b) prosečna poreska stopa
c) efektivna poreska stopa
d) granična poreska stopa
Zakonska poreska stopa je ona stopa koja je utvrđena u zakonu o oporezivanju i ukazuje na izvesnu ograničenost zakona u utvrđivanju stope.
Prosečna poreska stopa predstavlja udeo poreza na dohodak u dohotku koji je predmet oporezivanja. Visinu ove poreske stope određuju i ostale osobine poreskog sistema koji utiču na određivanje visine iznosa obračunatog poreza.
Efektivna ili stvarna poreska stopa meri stvarnu poresku obavezu poreskog obveznika. Osnovica kod ove poreske stope je celokupan ostvareni dohodak. Razlika između stvarne i zakonske poreske stope nastaje zbog primene zakonom propisanih poreskih olakšica i oslobađanja kojima se umanjuje poreska osnovica, ali i zbog izbegavanja plaćanja poreske obaveze.
Granična poreska stopa jeste stopa koja se primenjuje za oporezivanje dohotka u najvišoj poreskoj jedinici kada se porez na dohodak obračunava progresivnim stopama.
Progresivnim poreskim stopama se oporezuju viši dohodci pojedinaca.
Ukoliko se kao kriterijum uzme odnos kretanja poreske stope i poreske osnovice, poreske stope mogu biti:
a) proporcionalne
b) progresivne
c) regresivne
Proporcijalne poreske stope ostaju iste i kada se menja poreska osnovica.
Progresivne poreske stope se uvećavaju kada se uvećava poreska osnovica. Porast ovih stopa može biti:
2 ravnomeran porast, postoji kada se u istom procentu uvećavaju i poreska osnovica i
poreska stopa.
5 ubrzan porast, postoji kada se stope uvećavaju u većem procentu nego poreska
osnovica.
7 usporen porast, postoji kada se poreske stope uvećavaju u manjem procentu nego
poreska osnovica.
Regresivne poreske stope se smanjuju kada se uvećava poreska osnovica, i u praksi se retko upotrebljava.
PORESKE OLAKŠICE
Poreske olakšice čine sastavni deo poreskog sistema i predstavljaju jedan od instrumenata poreske politike. Poreske olakšice predstavlaju ustupak koji država čini obveznicima kroz umanjenje poreske osnovice, umanjenje obračunatog poreza i kroz odlaganje poreskih obaveza. Cilj je stimulisanje privrednog rasta, ulaganje stranog kapitala, poboljšanje ekonomske situacije i dr. Pored poreskih olakšica država podstiče investiranje i kroz davanje subvencija iz budžeta, ali i kroz olakšice socijalno-političkog karaktera, odnosno zahvatanjem obveznika čija je ekonomska snaga veća.
29. FINANSIJSKO POLITIČKA PORESKA NAČELA
Prema ovim načelima porezi treba da budu izdašni u toj meri da pokriju sve državne rashode.
U grupu ovih načela spadaju:
a) princip izdašnosti
b) princip elestičnosti
Princip izdašnosti treba da osigura dovoljno sredstava za podmirenje javnih potreba. Državi je potreban takav poreski sistem kojim će uredno i neinflatorno obezbediti dovoljno finansijskih sredstava za pokriće redovnih i vanrednih rashoda.
Princip elastičnosti predstavlja princip da se porezi što brže i potpunije prilagođavaju promenama u visini javnih rashoda. Kada postoji tendencija da državni rashodi rastu brže od nacionalnog dohotka poreski sistem treba da obezbedi da poreski prihodi rastu brže od nacionalnog dohotka. Da bi se ovo ostvarilo potrebno je da se oporezuju sektori koji imaju visoku stabilnost potražnje i sl. Možemo razlikovati finansijsku i ekonomsku elastičnost poreza. Finansijska elastičnost podrazumeva svojstvo poreza da se prilagođava promenama u javnim rashodima. Ako dohodak obveznika opadne, njegova potrošnja proizvoda kao što su npr. alkohol, cigarete i sl. neće opasti. Ukoliko prihodi poreskog obveznika rastu i prate rast javnih rashoda reč je o ekonomskoj elastičnosti i država ne mora da menja poreske stope, jer kako se povećava obveznikova potrošnja tako rastu i poreski prihodi.
30. EKONOMSKA PORESKA NAČELA
Prema ekonomskim načelima metod oporezivanja u jednoj državi treba da bude stabilan, a ne da ugrožava ekonomsku egzistenciju poreskog obveznika. Ovo znači da porezi ne bi trebalo da budu suviše visoki.
Ovu grupu načela čine:
a) princip efikasnosti
b) princip umerenosti poreskog opterećenja
c) princip izbora poreskog izvora
d) princip fleksibilnosti
e) princip stabilnosti poreskog sistema
f) princip identiteta poreskog destinara i nosioca poreskog tereta
PRINCIP EFIKASNOSTI I PRINCIP UMERENOSTI PORESKOG OPTEREĆENJA I PRINCIP IZBORA PORESKOG IZVORA
Princip efikasnosti označava zahtev da porezi budu tako postavljeni da što manje utiču na ekonomske odluke privrednih subjekata na tržištu. Međutim, svaki porez nužno ostavlja efekte na njihovo ponašanje, jer im umanjuje raspoloživi dohodak. Poreski obveznici preduzimaju mere da umanje svoju poresku obavezu ili da se te obaveze potpuno oslobode. To je kupovina npr. manjeg automobila zbog manjeg poreza, ali se time stvara nezadovoljstvo, jer poreski obveznik kupuje proizvod koji zapravo ne želi. Nezadovoljstvo tako stvara višak poreskog tereta, pa se tako ukupan poreski teret deli na ubrani porez i višak poreskog tereta. Cilj poreskog sistema je da što je moguće više smanji poreski teret.
Princip umerenosti poreskog opterećenja nalaže da porezi ne budu previsoki. Kao jedna od ekonomskih teorija koja ovo objašnjava je Laferova kriva. Ona pokazuje odnos između poreskih stopa i poreskog prihoda. Laferova kriva nudi praktičan zaključak da država može ostvariti isti poreski prihod putem dve poreske stope, jedne više, jedne niže. Visoke poreske stope destimulišu obveznike da rade i štede. Oni svoju privrednu aktivnost onda teže da presele u oblast tzv. sive ekonomije ili se odlučuju za manje rada. Tačka M Laferove krive predstavlja optimalnu poresku stopu uz koju se ostvarujem maksimalan poreski prihod. Međutim, praksa je demantovala ovu teoriju i pokazala da su se stope štednje posle smanjenja poreza smanjile. Poreski prihodi se nisu povećavali već su se smanjili što je doprinelo povećanju budžetskog deficita.
Pod stalnim poreskim izvorima podrazumevaju se izvori koji se stalno obnavljaju , kao što je dohodak, a ne imovina koja se ne obnavlja. Ukoliko je poresko opterećenje toliko da obveznik nije u stanju da ga podmiri on će biti prinuđen da otuđi imovinu radi izmirenja poreskih obaveza. Iz tih razloga oporezivanje dohotka je u skladu sa načelom umerenosti jer omogućuje obvezniku da i pored plaćanja poreza uveća svoj dohodak. Međutim, država može ustanoviti i poreze kojima će izvor biti imovina, ali to su porezi koji se uvode nakon ratova da bi se oporezovala imovina ratnih profitera.
31. PRINCIP FLEKSIBILNOSTI, PRINCIP STABILNOSTI PORESKOG SISTEMA I PRINCIP IDENTITETA PORESKOG DESTINARA I NOSIOCA PORESKOG TERETA
Princip fleksibilnosti zahteva da se poreski prihodi automatski usklađuju sa cikličnim kretanjima nacionalnog dohotka. Međutim ova podela poreza može biti i na fleksibilne i na nefleksibilne, a zavise od mera kojer se preduzimaju u okviru sporovođenja stabilizacione ekonomske politike, koje mogu biti automatske i diskrecione. Automatske mere izazivaju efekte, a da nosioci ekonomske politike ne moraju da preduzimaju nikakve akcije. Diskrecione mere podrazumevaju promenu instrumenata ekonomske politike, smanjenje ili povećanje poreske stope. Nefleksibilni porezi podležu samo diskrecionim merama. U fleksibilne spada dohodak građana, dok u nefleksibilne spada porez na imovinu.
Princip stabilnosti poreskog sistema nalaže da se bez velike potrebe ne sprovode poreske reforme. U zavisnosti od stepena promena razlikuju se radikalne i parcijalne poreske reforme. Radikalne reforme iz korena menjaju poreski sistem, uvode se novi oblici poreza, a neki ukidaju. Parcijalna poreska reforma podrazumeva manje izmene kao što su poreske stope ili poreske olakšice. Međutim jasna crta između radikalnih i parcijalnih poreskih reformi nije uvek jasna.
Princip identiteta poreskog destinara i nosioca poreskog tereta. Poreski obveznik kao lice koje ima obavezu da plati porez može delimično ili u celosti da prevail poreski teret na druga lica, poreske destinare, usled čega se ne smanjuje njegov dohodak ili imovina. Kod poreza na promet dolazi do prevaljivanja poreza sa prodavca na kupca, čime je postignut identitet poreskog destinara i nosioca poreskog tereta. U praksi se može desiti i nenamerno prevaljivanje ili da uopšte porez ne bude prevaljen. U prvom slučaju prodavac preko povećanja cena neoporezivanih proizvoda prevaljuje porez na treća lica, a ne na poreskog destinara. U drugom slučaju prodavac može doneti odluku da ne poveća cene proizvodima, čime poreski teret pada na njega. U oba slučaja se ne ostvaruje identitet poreskog destinara i nosioca poreskog tereta.