POLITIČKE PARTIJE

POLITIČKE PARTIJE

Partije u zemljama stabilne demokratije „prožimaju" sve ostale demokratske institucije; one određuju način rada i sadržaj odluka parlamenta, aktivnost vlade zavisi od opredeljenja vladajuće partije (ili partija), personalni sastav učesnika izbora određuju partije, a ishod izbora takođe zavisi od odnosa snaga između partija. Partije na još jedan, suštinski način omogućuju održavanje izbora koji Ričard Kac ovako opisuje: .....bez partija koje strukturišu (izborne V.G.) kampanje, koje osiguravaju kontinuitet od jednih do drugih izbora, obezbeđuju veze između kandidata u raznim lokalnim sredinama i za razne položaje, nije verovatno da bi sprovedeni izbori bili smisleni čak i kad bi bili tehnički slobodni". Veliki procenat građana emotivno se vezuje za partije (partijska lojalnost, partijska identifikacija) što nije u tolikoj meri slučaj sa drugim demokratskim institucijama, na osnovu čega se može tvrditi da partije imaju čak izvestan prioritet nad tim institucijama. Nije zato slučajno da se partije poimaju kao ključni činioci, glavni „protagonisti" demokratskog poretka, „pokretačka snaga" moderne politike, a metaforično i kao „hleb svakidašnji liberalne demokratije". To objašnjava zašto se partije od početka dvadesetog stoleća do aktuelnog razdoblja nalaze u žiži teorijskih i empirijskih istraživanja.
Termin partija koji, etimološki znači deo šire celine (lat. part deo; partire deliti) ušao je u upotrebu u prvoj polovini prošlog stoleća zamenjujući postepeno termin fakcija (facere činiti; factio grupa koja se bavi sumnjivim poslovima), kao i termin sekta (secere deliti) koji se od kraja XVII veka koristi uglavnom za označavanje verskih podela. Inače, termin fakcija (factio) označavao je u starom Rimu, u vreme braće Graha, grupu aristokrata koji kontrolišu Senat. Gaj Grah je tim terminom označavao svoje neprijatelje. Ciceron u Republici terminom fakcija označava grčke oligarhe. S obzirom na negativnu vrednosnu konotaciju koja prati termin fakcijajoš iz perioda starog Rima, njegovo napuštanje i usvajanje, krajem osamnaestog stoleća, termina partije za označavanje oblika političkog organizovanja predstavljalo je, prećutno, napuštanje a priori negativnog stava prema tim oblicima organizovanja.
Nastanak demokratije u zapadnoevropskim zemljama i SAD neraskidivo je povezan sa razvojem i delovanjem političkih partija; premda one ponekad postoje i u autoritarnim pa i u totalitarnim porecima, demokratski poredak je nemoguć bez partija. Osim u zemljama stabilne demokratije (zapadnoevropske zemlje i SAD), partije su odigrale ključnu ulogu u procesu nastanka i učvršćivanja demokratije u zemljama Južne Evrope tokom sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog stoleća. Partije, takođe, predstavljaju okosnicu demokratskih promenado kojihje došlo u postkomunističkim zemljama Jugoistočne Evrope, uključujući SRJ, od 1990. naovamo. U većini tih zemalja ostvarena je na izborima 1990. prva mirna promena na vlasti reformisanih komunističkih partija od strane novoformiranih opozicionih partija, a u kasnijem razdoblju u nekim od tih zemalja (Slovenija, Mađarska, Poljska, Češka) uspostavljeni su demokratski poreci zavidne stabilnosti.
Krajem 2000, u Srbiji je registrovano oko 200 a u Crnoj Gori oko 50 partija od kojih veliki broj postoji samo fiktivno. Zbog ograničenog obima ovog teksta u središtu pažnje biće relevantne, važne partije koje su od 1990. do sredine 2001. barem jednom na izborima za republičke parlamente Srbije (1990, 1992, 1993, 1 997, 2000) i Crne Gore (1 990, 1 992, 1 996, 1 998, 2001) osvojile najmanje četiri odsto glasova, ili koje su u tom razdoblju ostvarivale veliki uticaj na donošenje najvažnijih političkih odluka. Imajući u vidu navedene kriterijume u relevantne partije u Srbiji spadaju: Demokratska stranka (DS), Demokratska partija Srbije (DSS), Socijalistička partija Srbije (SPS), Jugoslovenska levica OUL), Srpska radikalna stranka (SRS) i Stranka srpskog jedinstva (SSJ). U crnogorske relevantne partije spadaju: Demokratska partija socijalista (DPS), Socijalistička narodna partija Crne Gore (SNP CG), Socijaldemokratska partija Crne Gore (SDP CG), Narodna stranka Crne Gore (NS CG) i Liberalni savez Crne Gore (LS CG).
Partije su i pored svojih slabosti koje se naročito ogledaju u tendenciji osamostaljivanja rukovodećeg sloja nužne organizacije u demokratiji, što je važno naglasiti, jer u Srbiji postoji u aktuelnom razdoblju široko rasprostranjeno uverenje daje partije moguće zameniti drugim oblicima organizovanja (sindikat, nevladine organizacije, udruženja građana, ekološki i drugi pokreti, i dr.) ili čak aktivnošću građanapojedinaca. Ta ideja, inače, nije nova, nju je teorijski možda najpotpunije elaborirao početkom dvadesetog stoleća Moisei Ostrogorski. Reljefno opisujući nedemokratsku atmosferu u engleskim i američkim partijama krajem XIX veka i negativan uticaj tih partija na demokratske odnose u društvu i na parlamentarni sistem, Ostrogorski se založio za ukidanje stalnih partija i za obrazovanje tzv. privremenih partija, u stvari udruženja građana koja bi prestajala da deluju ostvarivanjem konkretnog političkog interesa (cilja) radi kojeg su formirane. Politički život pak nije mario za teorijski briljantno elaboriran pledoaje Ostrogorskog za ukidanjem partija, jer su u razdobIju od stotinu godina nakon objavljivanja njegovog kapitalnog dela, političke partije doživele ekspanziju i postale ključne političke organizacije u većini zemalja savremenog sveta.
Osim pokušaja da se teorijski obrazloži projekat demokratije bez partija, koji personifikuje Ostrogorski, u teoriji su poznata i nastojanja da se demokratija koncipira bez parlamenta, koja su sredinom XX veka istrajno zastupali mnogi levo opredeljeni autori („demokratija saveta"). Takva opredeljena osporio je Džon Kin konstatacijom da nikada nije postojao politički režim koji je u isto vreme negovao demokratski parlament i ukidao građanske slobode, niti režim koji je ukidao parlament i osiguravao građanske slobode. Parafrazirajući Kina, mogli bismo reći da nikada nije postojao višepartijski režim u kojem su zatirane Ijudske i građanske slobode, niti režim u kojem nisu postojale partije, a koji je branio te slobode. Veza partija i građanskih sloboda nije konjunkturna, nego sistemska, jer proizilazi iz vitalnih funkcija partija u demokratskom poretku o kojima će ovde biti više reči.
Ipak, nije slučajno što su ideje o „prevaziđenosti partija" danas široko rasprostranjene u Srbiji. Do ekspanzije takvih ideja došlo je sredinom 1997, posle raspada koalicije „Zajedno" (SPO, DS, GSS), što se može tumačiti kao psihološki razumljiva reakcija građana na izneverene nade u demokratski, preobražaj, probuđene akcijama te koalicije početkom 1997. Širenje ideja o „kraju partija" olakšalo je, svakako, i duboko nepoverenje prema tim organizacijama koje je imalo „racionalno zrno" u imanentnim slabostima partija, posebno u tendenciji njihovog osamostaljivanja, odnosno u njihovoj transformaciji od sredstva ostvarivanja veze između građana i vlasti u oruđe vlastitih rukovodstava. Zbog tih tendencija i drugih slabosti i nedostataka, o partijama se u demokratskoj doktrini govori kao o „nužnom zlu" demokratije, a ne kao o idealnim demokratskim institucijama. Isto, uostalom, važi i za izbore čija funkcija, kako realistički ocenjuje Đovani Sartori, „nije u tome da demokratiju učine više demokratskom, već da je učine mogućom. U trenutku kad prihvatimo potrebu da pribegnemo izborima, mi minimiziramo demokratiju, jer shvatamo da sistem ne može da funkcioniše sam od sebe".
Kao jedan od razloga sumnjičavosti i nepoverenja prema partijama treba svakako uzeti i to što su takva opredeljenja usađena u svest građana Srbije u pretpluralističkom razdoblju. Najzad, „antipartijski stav" u populaciji podstiče i neuspeh koalicije Demokratske opozicije Srbije (DOS), da posle eliminacije sa vlasti Miloševićevog režima (5. oktobra 2000) ostvari brzo poboljšanje životnog standarda i zaustavljanje negativnih trendova u ekonomskom životu.
Ocena po kojoj politički pokreti i drugi oblici udruživanja i delovanja (sindikati, nevladine organizacije, stručna udruženja) ne mogu da zamene partije, ne negira, naravno, važnu ulogu tih oblika organizovanja i delovanja u demokratskom poretku, niti osporava mogućnost da se oni transformišu u političke partije, kao što se to, na primer, dogodilo sa pokretima „zelenih" u mnogim zemljama Zapadne Evrope. Ulogu partija u uspostavljanju i funkcionisanju demokratskog poretka još manje od političkih pokreta i drugih oblika organizovanja i delovanja, mogu preuzeti pojedinci koji, bez obzira na spremnost na samopregorno angažovanje, nemaju nikakve šanse u borbi sa snažnim vladajućim partijama. U toj borbi pojedinci neodoljivo podsećaju na pešake na autoputu koje lako pretiču i najslabiji automobili.


Definicija

Upravo iz razloga što danas političke partije deluju u različitim političkim porecima i što su delimično usled toga različite, postoje brojne definicije, u kojima se naglašavaju pojedina svojstva partija. Ukazaćemo na četiri elementa definicija političkih partija oko kojih postoji široka saglasnost autora različitih idejnih i teorijskih orijentacija: (1) posedovanje organizacije, (2) težnja za vlašću, (3) borba za ostvarenje interesa širih društvenih grupa i (4) ideologija.
1. Partije su organizacije a ne nepovezani skupovi individua. To partije diferencira od oblika povremenog političkog grupisanja i okupljanja. Upravo odsustvo elemenata organizacije onemogućava da se o izvesnim oblicima političkog grupisanja, kakvi su postojali, na primer, u starom Rimu ili u Vizantiji, govori kao o partijama, a o njihovoj borbi kao o partijskoj borbi, što inače čine neki autori koji smatraju daje „partija" samo novi termin za staru pojavu. Partijska organizacija, kao i sve druge organizacije, ima svoj interni život; u partijama se odvija niz aktivnosti kao što su mobilisanje članstva, formulisanje ciljeva, rešavanje konflikata, donošenje normi o ustrojstvu i načinu rada, izbor funkcionera i činovnika i dr. Pomenute aktivnosti imaju veliki uticaj na samu prirodu političke partije, jer usled njihovog odvijanja dolaze do izražaja izvesne sličnosti između partija različitih ideoloških orijentacija. Posmatrajući sa tog stanovišta, sličnost je čak moguće uočiti izmeću partija i drugih organizacija: sindikata, državnih organizacija, privrednih korporacija, crkve i armije, štoje jednom broju autora poslužilo kao argument za široke i ne uvek osnovane generalizacije.
Partije su dobrovoljne organizacije, što znači da ne postoji pravno sankcionisana obaveza za članstvo pojedinca u partiju. Umesto toga, partije nastoje da privuku članove stavljajući im u izgled ako partija zauzme vlast zapošljavanje u državnoj organizaciji ili paradržavnim ustanovama, uspešnu političku karijeru i dr. Istini za volju, veliki broj članova pridužuje se partiji iz neekonomskih motiva: saglasnosti sa njenim programom i politikom, želje da se podrži i sledi partijski lider ili lideri, simpatije prema postojećim članovima partije itd.
Partije se između sebe razlikuju u pogledu odnosa između viših i nižih organa. U nekim partijama niži organi isključivo sprovode odluke viših, dok u drugim partijama niži organi sami odlučuju u velikom broju važnih pitanja. Bez obzira na to da li je partija organizovana čvrsto ili labavo, između njenih pojedinih delova uspostavljaju se trajni odnosi. Osnovne jedinice političkih partija tradicionalno nose različite nazive: kod liberalnih i konzervativnih partija to je odbor, kod demohrišćanskih partija sekcija, kod komunističkih ćelija i kod fašističkih milicija. Ali posle Drugog svetskog rata jednoobraznost u pogledu imena bazičnih organizacija ustupa mesto šarenilu; partije koje pripadaju istoj „partijskoj porodici" daju različita imena svojim osnovnim organizacijama. Bazične organizacije najvažnijih partija Srbije i Crne Gore nose različite nazive: organizacija (SPS), mesna organizacija (SPO, SDP CG, JUL, NS CG), mesni odbor (SRS, SSJ), opštinska organizacija (DPS, SNP CG), opštinski ogranak (DS), mesni ogranak (DSS) i podružnica (LS CG).
Bazične organizacije političkih partija povezane su preko niza nivoa u jedinstvenu organizaciju. Broj tih nivoa zavisi od prirode partije, broja njenih članova, veličine zemlje u kojoj partija deluje i karaktera političkog sistema, a odnos između nižih i viših partijskih nivoa definisan u statutima (programima, poveljama, deklaracijama principa itd.). Centralizacija, odnosno decentralizacija partije govori o stepenu samostalnosti nižih nivoa u odnosu na više. Struktura partijske organizacije, veze između njenih užih i širih delova mogu se grafički označiti organigramom. Ali formalna struktura nije jednaka faktičkoj; formalna struktura (organizacija) označava statutarno uspostavljeni sistem odnosa u partiji, a neformalna struktura stvarni mehanizam delovanja organizacije.
Distribucija moći u partijama po pravilu odstupa od formalne strukture propisane partijskim dokumentima. U stvarnosti, uži izvršnopolitički organi (naročito partijski vođa) presudno utiču na sadržaj partijskih odluka, dok se uloga formalno viših partijskih foruma najčešće svodi na ratifikaciju. U stvari, proces donošenja odluka u partiji odvija se često pored, pa i nasuprot, stavova u zvaničnim dokumentima. Zbog toga, proklamacije partijskih statuta o autonomiji nižih partijskih organa u odnosu na više, ne treba prihvatiti „zdravo za gotovo", jer ta autonomija neretko u praksi dobija restriktivno tumačenje, zato što viši partijski organi zadržavaju presudan uticaj na kadrovsku politiku (kroz obavezno predlaganje funkcionera na nižim nivoima ili davanje saglasnosti za njihov izbor), ili zato što su niži organi lišeni finansijske samostalnosti. Ako pak niži partijski organi imaju veliki stepen samostalnosti u kadrovskoj politici i ako poseduju samostalne izvore prihoda, programski stavovi koji govore o maloj političkoj samostalnosti nižih nivoa ostvaruju se često u praksi kao značajna autonomija.
Premda ne pripadaju partijskoj organizaciji u užem smislu, značajan centar moći u partijama čine parlamentarne grupe (parlamentarna krila, parlamentarne frakcije) kao oblici delovanja partijskih poslanika u predstavničkom telu. Poput partije, parlamentarne grupe imaju svoju internu strukturu. One najčešće imaju svog predsednika i sekretara, a u nekim partijama njihova strukturaje još razuđenija (odbori, komisije).
2. Političke partije teže za osvajanjem ili za održanjem (samostalno ili u koaliciji) političke vlasti. Formulacija „samostalno ili u koaliciji" omogućuje da se definicijom obuhvate i manjinske partije koje ne mogu same da vrše vlast. Na osnovu pomenute težnje, moguće je razlikovati političke partije od dobro organizovanih interesnih grupa koje deluju u savremenim društvima (sindikata, crkve i drugih organizacija). Naravno, to razlikovanje nije uvek lako, jer neke interesne grupe deluju na sličan način kao i političke partije. Ali, i kad je reč o sličnom načinu delovanja, interesne grupe se razlikuju od političkih partija upravo po tome što ne teže zauzimanju vlasti niti direktnom učešću u vršenju vlasti, nego se zadovoljavaju manjim ili većim ustupcima koje im vlast obezbeđuje.
3. Partije reprezentuju interese širih društvenih grupa (klasa, slojeva, etničkih, religioznih i rasnih grupa), premda u svojim programskim dokumentima, po pravilu, naglašavaju da zastupaju interese čitavog društva. Deklaracije partija o njihovom „opštedruštvenom" karakteru taktički su potez kojim one nastoje da zadobiju podršku i od pripadnika onih društvenih grupa čije one interese, u stvari, ne štite. Osim interesa užih društvenih grupa, partije uvek štite i unapređuju lične i grupne interese svojih rukovodilaca i članova.
4. Ideologija kojom se inspirišu političke partije jeste sistem uverenja, vrednosti, ideja i predstava o društvu i o uređenju društvenih odnosa. Ideološkopolitički projekat partije, koji je najčešće formulisan u pismenom obliku (program, statut, deklaracija principa), ne sadrži samo više ili manje vernu sliku društvenopolitičke stvarnosti, nego i njeno objašnjenje kao i (kad je reč o partijama koje se bore protiv statusa quo) plan promena društva.