Gotovi Seminarski Diplomski Maturalni Master ili Magistarski
Poljoprivreda Srbije na putu ka EU - Verzija za štampu

+- Gotovi Seminarski Diplomski Maturalni Master ili Magistarski (https://www.maturskiradovi.net/forum)
+-- Forum: Obrazovanje (/Forum-obrazovanje)
+--- Forum: Društvene nauke (/Forum-dru%C5%A1tvene-nauke)
+---- Forum: Medjunarodni odnosi (/Forum-medjunarodni-odnosi)
+---- Tema: Poljoprivreda Srbije na putu ka EU (/Thread-poljoprivreda-srbije-na-putu-ka-eu)


Poljoprivreda Srbije na putu ka EU - VS1 - 04-07-2010 06:46 PM

Maturski, Seminarski , Maturalni i diplomski radovi iz ekonomije: menadžmenta, marketinga, finansija, elektronskog poslovanja, internet tehnologija, biznis planova, makroekonomije, mikroekonomije, preduzetništva, upravljanja ljudskim resursima, carine i porezi.

Poljoprivreda se određuje kao privredna delatnost u kojoj se korišćenjem zemljišta, gajenjem korisnih biljaka i životinja dobijaju primarni proizvodi odgovarajućeg biljnog, odnosno životinjskog porekla. Osim toga, obično uključuje njihovu preradu kako bi se ovi proizvodi doveli u stanje da mogu zadovoljiti neku potrebu (ličnu ili reprodukcionu).
U ovom sektoru privrede proizvođač deluje na životne funkcije biljaka i životinja, da bi ih iskoristio na način koji odgovara čoveku. Drugim rečima, to znači da je proces dobijanja upotrebnih dobara u poljoprivredi, u stvari, biološki proces u kome čovek svojim radom svesno deluje na tok reprodukcije – selekcijom sorti i pasmina, plodoredom, primenom agrotehničkih i organizacionih mera.
Poljoprivreda ispunjava brojne zadatke:
• obezbeđuje hranu;
• obezbeđuje sirovine za mnoge oblasti prerađivačke industrije (proizvodnju prehrambenih proizvoda i pića, proizvodnju duvanskih proizvoda, proizvodnju tekstila, industriju kože i obuće i sl.) i za zanatstvo;
• uslovljava razvoj industrije – koristi dobar deo industrijskih proizvoda, obezbeđuje potrebnu radnu snagu i deo akumulacije za njen početni razvoj;
• deluje na bilans spoljnotrgovinske razmene – stvara znatan deo proizvoda za izvoz, prvenstveno u početnoj fazi industrijalizacije, mada poljoprivredne sirovine i hrana mogu biti zamašne stavke i u uvozu.
Specifičnosti poljoprivredne proizvodnje su: visoka zavisnost od prirodnih uslova (zemljišta, reljefa, konfiguracije tla, klime i sl.), što vodi većim ili manjim skokovima/padovima u proizvodnji, većim poslovnim rizicima i nestabilnosti dohotka poljoprivrednika; proces proizvodnje pretežno je vezan za zemljište, što stvara određene organizaciono-tehnološke i društveno-ekonomske probleme (usitnjavanje ili ukrupnjavanje poljoprivrednih gazdinstava, a to je uslovljeno svojinom nad zemljom); u osnovi poljoprivrede je organska proizvodnja čiji su proizvodi, po pravilu, živi svet zbog čega su postupci, organizacija i ekonomija prilagođeni biološkim uslovima i osobinama biljaka i životinja, a to omogućava da se od početnog živog materijala dobije mnogo veća masa poljoprivrednih proizvoda. Kao sektor privrede, poljoprivreda je prešla dug put razvoja od primitivnog načina proizvodnje do savremene, moderne faze u razvijenim zemljama. Tokom veoma dugog istorijskog razdoblja razvoj ove aktivnosti je bio izuzetno spor, iako je za sve to vreme predstavljala osnovnu privrednu delatnost u kojoj se stvara najveći deo proizvoda sve do industrijske revolucije. Naravno, napredak poljoprivrede uslovljen je prirodnim, ali još i više društveno-ekonomskim faktorima. Kao potvrda tog stava uzima se promena odnosa prema poljoprivredi sa ubrzanim razvojem industrije.

2. RASPOLOŽIVOST I STANJE PROIZVODNIH FAKTORA

Srbija raspolaže raznovrsnim i relativno značajnim faktorima za razvoj poljoprivredne proizvodnje.
• Zemljišni potencijali – Srbija raspolaže bogatim zemljišnim resursima, koji su skromno opremljeni infrastrukturom. Poljoprivredne površine zauzimaju preko 5,7 miliona hektara, od čega oko 65% čine oranice, 5% dugogodišnji zasadi i oko 30% prirodni travnjaci. Relativni indikatori raspoloživih površina u odnosu na broj stanovnika u Srbiji su povoljniji (0,4 ha intezivnih površina/stanovnik) u odnosu na Evropu (0,25 ha/stanovnik) i svet (0,27 ha/ stanovnik). Preko dva miliona hektara poljoprivrednih površina spada u visoko produktivna zemljišta locirana u nizijskim predelima, koja imaju malu količinu padavina u vegetacionom periodu i nedovoljno efikasan sistem zaštite od štetnog dejstva suvišnih voda. Značajan deo teritorije Srbije pripada brdsko-planinskom području, gde u strukturi obradivih površina dominira zemljište lošijih bonitetnih klasa, teško dostupne i nepodesne za mehaničku obradu, usled čega se veliki deo ovih površina ne eksploatiše. U svojinskoj strukturi zemljišta dominiraju zemljoradnička gazdinstva koja poseduju 80% poljoprivrednih površina. Njihova zastupljenost u oraničnim površinama je blizu 90%. Posedovna struktura zemljoradničkih gazdinstava je nepovoljna. U odnosu na 1991., u 2002. godini smanjena je prosečna veličina poseda sa 4 na oko 3,5 ha poljoprivrednih, odnosno na oko 2,5 ha obradivih površina. Zastupljenost većih gazdinstava u posedovnoj strukturi je skromna: samo je 4,5% gazdinstava sa posedom iznad 10 ha, koja zauzimaju oko 17% poljoprivrednih površina Srbije, dok 50% gazdinstava ima posed veličine 1-5 ha .
• Dugogodišnji zasadi – Srbija ima povoljne prirodne uslove za proizvodnju širokog asortimana kontinentalnih vrsta i sorti voća. Zahvaljujući heterogenom reljefu, mikroklimi i pedološkim uslovima, formirani su specifični pomo-ekološki rejoni i vinogorja, sa dugogodišnjom tradicijom u proizvodnji. Izuzimajući najviše planinske predele, voće se gaji na čitavoj teritoriji zemlje, ali je koncetracija većih plantažnih zasada izražena u subotičko-horgoškoj peščari, u Toplici, na Fruškoj gori, u Vršakom kraju, Podrinju, Pocerini, Polimlju i Šumadiji. Za razliku od većine vrsta kontinentalnog voća, proizvodnja grožđa ima posebne agroekološke zahteve, pa se stoga odlikuje izraženijom koncetracijom po specifičnim regionima, od kojih su najznačajniji: južnomoravski, timočko-krajinski, južnobanatski, fruškogorski, severnobački, metohijski i dr. Sa oko 85 hiljada hektara vinograda, Srbija spada u manje proizvođače grožđa u Evropi. Zasadi voća i grožđa su u velikoj meri amortizovani, a asortiman neprimeren zahtevima tržišta. Svi navedeni faktori značajno utiču na produktivnost i umanjuju proizvodne efekte u biljnoj proizvodnji. Proizvodnja je tokom protekle decenije zasnivana na iscrpljivanju prirodnih resursa i potencijala, bez odgovarajućih ulaganja – sa redukovanim inputima i agrotehnikom.
• Broj stoke – značajno je smanjen protekle decenije. Smanjenje broja grla posebno je izraženo u govedarstvu i ovčarstvu, čime je (i ranije nepovoljan odnos) između broja grla i raspoloživih površina za proizvodnju stočne hrane pogoršan. Broj uslovnih grla stoke smanjen je tokom poslednje decenije za više od 30%. Sa 0,36 uslovnih grla po hektaru obradivih površina (koliko je zabeleženo 2002. godine) Srbija značajno zaostaje ne samo za razvijenim zemljama, nego i zemljama u regionu. Smanjenje broja ženskih priplodnih grla (kao posledica klanja stoke nižih kategorija), umanjuje mogućnosti bržeg revitalizovanja stočnog fonda, ali se ocenjuje da je genetski potencijal stada dobar i očuvan.
• Kapaciteti prehrambene industrije su predimenzionirani i u velikoj meri neiskorišćeni. Najveći deo postrojenja izgrađen je 1970-ih godina i primeren tržišnim potrebama SFRJ. Postoje mogućnosti povećanja stepena obezbeđenja sirovina za ove kapacitete, što se posebno odnosi na industriju ulja i delimično industriju šećera. Kapaciteti za preradu grožđa nemaju adekvatnu sirovinsku bazu u zemlji (ranije je prerađivano i grožđe iz Makedonije, Hrvatske, kao i sa Kosova i Metohije, te je isključivanje ovih vinogorja iz sistema uslovilo dugoročan problem). Kapaciteti za stočarsku proizvodnju i preradu stočnih proizvoda su lokacijom i obimom prilagođenji izvoznim potrebama SFRJ, koja je u to vreme bil značajan izvoznik stoke i mesa. Danas su ti kapaciteti, u tehnološkom smislu, zastareli i imaju nizak stepen iskorišćenosti. Slične ocene mogu se dati i za kapacitete za preradu voća i povrća. Moderniju opremu ima mlekarska industrija i (delimično) industrija ulja. Kapaciteti silosa i hladnjača su zadovoljavajući po tehnologiji i obimu. Sve agroindustrijske grane imaju potrebe za inoviranjem dela opreme. Proizvodni asortiman prehrambene industije je skroman, uzak, primeren kupovnoj moći domaćih potrošača.
• Radna snaga – nominalno, radne snage u sektoru poljoprivrede ima dovoljno. Učešće poljoprivrednog stanovništva u ukupnoj populaciji Srbije (oko 15%) i dalje je relativno visoko, čak i u poređenju sa zemljama u bližem okruženju. Starosna i obrazovna struktura poljoprivrednog, posebno aktivnog poljoprivrednog stanovništva, nepovoljne su i posledica su neadekvatno usmeravanih migracionih tokova u periodu privredne ekspanzije tokom 1970-ih. Reproduktivna moć zemljoradničkih gazdinstava kao organizaciono-proizvodnih jedinica time je ozbiljno dovedena u pitanje, čak i u poljoprivredno najintezivnijem podrušju – Vojvodini. Prema rezultatima Popisa iz 2002. godine, oko 110 hiljada gazdinstava ima samo jednog člana, dok je sa dva člana 210 hiljada gazdinstava. To, praktično, znači da je za oko 40% gazdinstava neizvesna budućnost u pogledu daljeg opstanka kao proizvodne jedinice. U delu primarne proizvodnje, u preduzećima koja još nisu privatizovana, postoji prikrivena nezaposlenost i višak radne snage (procenjuje se oko 40% viška radnika). Kvalifikovane radne snage svih profila i nivoa obrazovanja ima dovoljno. U zemljoradničkim zadrugama i Stručnoj poljoprivrednoj službi nepovoljna je kvalifikaciona struktura zaposlenih. Posebno nedostaju menadžerski kadar i stručnjaci sa specifičnim znanjima specijalizovani za pojedine oblasti. Postoji potreba za redefinisanjem načina rada Stručne poljoprivredne službe – aktivnijom saradnjom sa zemljoradničkim gazdinstvima na planu edukacije i promovisanja novih tehnologija. Potreba za savetodavnim uslugama naročito je izražena u granama koje su kapitalno intezivnije i onima gde je poslednje decenije došlo do značajnijih promena u proizvodnoj tehnologiji i sortimentu (voćarska i povrtarska proizvodnja, stočarstvo). Razvoj i unaređenje proizvodnje u ovim granama (koje zahtevaju velika sredstva) ne može se zasnivati na iskustvenim znanjima zemljoradnika.
• Kapital – osnovno razvojno ograničenje poljoprivrede Srbije (kao i privrede u celini) je višedecenijski nedostatak kapitala. Programom rekonstrukcije monetarnog sistema 1994. godine ukinuto je finansiranje poljoprivrede iz primarne emisije, a kao alternativno rešenje od 1996. godine uveden je Agrarni budžet. Njegovo učešće u ukupnim budžetskim izdvajanjima smanjeno je od 1996. do 2003. godine sa 8,5% na 3%, i čini svega 4% vrednosti društvenog proizvoda poljoprivrede. Poljoprivredi Srbije hronično nedostaju investicije u infrastrukturu, kako bi se unapredilo nepovoljno stanje osnovnih resursa (pre svega zemljišta). Osim toga, dugoročni krediti za nabavku i obnovu poljoprivredne mehanizacije i povoljniji uslovi i kreditiranja obrtnih sredstava, značajno bi unapredili proizvodne mogućnosti i proizvodne efekte zemljoradničkih gazdinstava, čija je akumulaciona moć oslabljena tokom poslednje decenije prošlog veka. Povoljniji uslovi kreditiranja obrtnih sredstava su neophodni zbog same prirode proizvodnje u kojoj je sporiji obrt kapitala i dugih rokova vezivanja novca (voćarsko-vinogradarska, stočarska proizvodnja, proizvodnja industrijskog bilja koja zahteva skupe inpute i sl.). Izvozno orijentisane grane prehrambene industrije (npr. prerada voća i povrća) imaju potrebe za kratkoročnim, namenskim, izvoznim kreditima (kakve su ranije imali), koji im omogućuju da robu otkupe, za kratko vreme prerade, izvezu i izmire svoje obaveze.
• Institucionalno organizovanje – institucionalno i organizaciono agrarni sektor Srbije je zapušten. Institucije bivšeg sistema su urušene i neefikasne, nespremene da odgovore savremenim zahtevima tržišta i poslovanja u drugačijim osnovama. U ovoj oblasti neophodna je reforma, redefinisanje njihovog statusa i kompetencija. Tokom minule decenije je došlo do dezintegracije sistemskih institucija vezanih za poljoprivredu i selo, koja nije bila praćena postavljanjem novih rešenja. Kao najvažniji institucionalni problemi identifikovani su:
1) višegodišnje mešanje nadležnosti republičkih i saveznih institucija dosta je usporilo značajnije izmene u funkcionisanju sektora (veliki deo nadležnosti u sektoru poljoprivrede prenet je na Vladu RS tek početkom 2003.)
2) ugovorno povezivanje proizvođača i prerađivača ili otkupljivača nije dovoljno institucionalizovano (sklopljeni ugovori se ne poštuju, posebno u delovima koji regulišu rokove i način isplate preuzete robe). Poslovanje zemljoradničkih gazdinstava, kao ravnopravnih privrednih subjekata, nije zakonski uređeno, što je posebno značajno za očekivane promene u načinu njihovog oporezivanja, mogućnosti kreditiranja i sl.
3) zadružni savezi su veoma „udaljeni“ od zadruga i zemljoradnika čije interese zastupaju. S druge strane, zemljoradnici nisu u stanju da se kao interesna grupa samoorganizuju. Strukovne asocijacije ne postoje ili ne funkcionišu (poslovna udruženja, asocijacije, fondovi i dr.). Sindikati zemljoradnika u našem društvu nemaju tradiciju, a poslednjih godina prošlog veka oni su bili sredstvo političkih manipulacija.
4) privatizacija u agroindustrijskom sektoru nije sprovedena u potpunosti. Broj preduzeća iz oblasti primarne poljoprivredne proizvodnje u kojima nije obavljena privatizacija početkom