Na temu odnosa između magije i religije s jedne, i psihijatrije s druge strane, mogla bi se napisati više nego jedna knjiga. Relacije između ovih društvenih kategorija i jedne pretežno medicinske struke su višestruke, slojevite i vrlo složene. U ovom radu će ovi odnosi biti obrađeni tako što ćemo da predstavimo samo ključne sadržaje te relacije bez detaljne sociološke, antropološke, ili pak psihološke, odnosno psihopatološke analize. Opširnije ćemo se pozabaviti, naime, samo onim, po našem mišljenju, nezaobilaznim odnosno najupečatljivijim aspektom odnosa između psihijatrije i navedenih fenomena. To je: odnos između religioznosti i glavnih psihopatoloških stanja, primena određenih magijskih i religijskih obreda i postupaka u tretmanu psihički poremećenih i prisustvo magijskih i religijskih sadržaja u rutinskom psihijatrijskom i psihoterapijskom radu. Zbog čvrste, gotovo arhetipske isprepletenosti terapijskog aspekta u religijskim i magijskim fenomenima, kao i prikrivenog prisustva magijskog, ponekad i religijskog aspekta u psihijatrijskom terapijskom činu, neophodno je neprestano kritičko osvežavanje ove relacije da bi se shvatila složenost prirode psihijatrijske delatnosti i značaj magijskih i religijskih fenomena za psihijatriju.

Iako ima stanovišta po kojima se magija bitno ne razlikuje od religije, mi smo prihvatili stav da razlika između njih postoji, kao što su to smatrali veliki socijalni antropolozi Dž. Frejzer i E. Tajlor. Zapravo, pored sličnosti u prihvatanju sistema mitova, dogmi, obreda i ceremonija, suštinska razlika između magije i religije leži u tome što u magiji nema produbljenih spekulacija, što je ona pretežno usmerena utilitarnim ciljevima, i što iza magije ne stoji institucija, makar ne tako složena kao što je, na primer, crkva. Magijski je zapravo svaki obred koji nije deo nekog organizovanog kulta. Religija kao razvijeniji oblik (iracionalne) društvene svesti, pored toga što sadrži verovanje u apsolutnu mističnu moć Boga, tj. u realnost natprirodnog, svetog i natčulnog, ima funkciju saznajne prirode (objašnjava poreklo čoveka i sveta).

Ona ima komunikacijsku ulogu (sa prirodom, sobom, drugim ljudima, ukratko, sa značajnim drugim u čovekovom svetu), a takođe, čega u magiji uopšte nema, nudi okvir za lični i kolektivni identitet. Religija, takođe znatno više nego magija, integriše ne samo pojedica, nego i društvene zajednice (‘religare’ lat. = povezivati), i zadovoljava ljudsku potrebu za orijentacijom u neodređenom i nesigurnom svetu. Upravo u tom smislu ona je nezaobilazni faktor psihičke, individualne i kolektivne integracije čoveka. To je čini neizbežnom temom rasprava u psihijatriji. Svakako da je religiozno mišljenje daleko manje nego magijsko vezano za, kako tvrde psihoanalitičari, primarne procese, za nesvesno koje dominira u ranim periodima individualnog i razvoja društvene zajednice.

Zbog svega toga se i magijsko i religijsko iskustvo u psihijatriji, a i medicini uopšte, odavno ne tretira kao ontološki i gnoseološki manje vredan sadržaj psihičkog i psihopatološkog iskustva. S tim u vezi izložen je čak stav da je u XIX. veku došlo do svojevrsne patologizacije i religijskog i magijskog iskustva, koja je imala za posledicu razvoj civilizacijski štetnog ‘naučnog prozelitizma’ ili scijentizma u javnom životu, društvenim naukama, kao i u psihijatriji, oslonjenoj u to vreme isključivo na biološke nauke.

Kako je jedno davnašnje istraživanje u SAD pokazalo, kod više od polovine mentalno obolelih (51.5%) nema tragova verskog uticaja, kod 20.5% psihički poremećenih uticaj vere vidljiv je u tragovima, a tek je kod 17.2% psihički obolelih religiozni uticaj jasno obojio detinjstvo vernika i vezan je za njihov odnos sa roditeljima, dok je samo kod 10.3% ustanovljeno temeljno ukorenjenje poremećaja u religiji. Vrlo verovatno da bi se slični rezultati dobili u istoj sredini i danas. Kada je, međutim, naša sredina u pitanju, rezultati bi po svemu sudeći bili drugačiji, makar onda kad bi se hipotetički kompariralo stanje vezano za ovaj problem danas i pre dvadeset godina.

Naime, u poslednje dve decenije došlo je u Srbiji do snažnog razvoja religioznosti, kako njenih spoljašnjih socijalnih manifestacija tako, vrlo verovatno, i njene unutrašnje, subjektivne strane. Treba svakako reći da postoje brojna istraživanja koja potvrđuju pozitivan uticaj religije na mentalno zdravlje. Tako su rezultati jednog, ne tako davnog istraživanja u Holandiji, pokazali već ranije uočenu vezu između stepena religioznosti i smanjenja depresivnosti, naročito kod starih ljudi i onih koji žive u manjim društvenim zajednicama. B. Grom je, na metaanalizi 200 radova koji su se bavili odnosom između psihijatrije i religije, potvrdio pozitivnu korelaciju između stepena religioznosti i dobro integrisanog duševnog stanja. On je naime, našao da religioznost pozitivno upliviše na zadovoljstvo životom i sreću, na samopoštovanje i nadu, te da takođe utiče povoljno na sposobnost kontrole nagonskih impulsa i spremnost vernika da savladaju negativna životna iskustva. Religioznost podstiče pozitivne efekte psihoterapije. Ona redukuje strah, i što je vrlo zanimljivo, poboljšava sposobnost za učenje (ono po modelu, kao i učenje putem instrukcija), naročito ako su vernici aktivno uključeni u život svoje konfesionalne zajednice.

Istraživanja su između ostalog potvrdila da autentična religioznost predstavlja dobru predohranu suicidnog ponašanja, u najmanju ruku kad je u pitanju religioznost žena sa sela iz Irske, kako su našli Klark, Benon i Denihen.

I sociolozi koji su proučavali ovo pitanje,konsultujući brojnu literaturu, zaključili su da religiozni ljudi žive duže od neverujućih, da lakše savladavaju stresne situacije i nedaće u životu uopšte. Grosart-Matiček je na uzorku od nekoliko desetina hiljada ispitanika, tokom više decenija epidemiološkog praćenja, utvrdio da je duhovnost ispitanika na vrhu liste “zaštitnih” crta ličnosti u prevenciji najraširenijih psihosomatskih poremećaja, malignih i kardiovaskularnih oboljenja.

Religioznost i pojedina psihopatološka stanja

Outs je davno konstatovao da se patološka religioznost može prepoznati kao tzv. delirantna opsednutost grehom, kao sklonost krutim predrasudama vezanim za seksualni život (koje neretko vode seksualnim poremećajima), zatim kao otuđivanje od drugih ljudi (sve do razvijanja neprijateljskih osećanja), i na kraju, kao doživljaj stapanja vlastitog Ja sa Bogom (koji opet može da bude uvod u religiozne sumanutosti ili mesijanske deluzije). Uvažavajući kriterijum patološke religioznosti koja dominira u kliničkoj slici obolelog, isti autor je uočio tri specifične forme psihijatrijski izmenjenog verskog ponašanja i doživljavanja:
1. religioznost neprijateljstva (kakva se razvija, na primer, kod satanista i nekih sličnih sekti);
2. vera zavisnosti (uklapajući se u podelu patoloških oblika religioznosti, ne možemo se oteti asocijaciji da su možda S. Frojd i K. Marks imali na umu upravo ovaj oblik religioznosti kada su religiju definisali, prvi kao prisilnu neurozu, a drugi kao opijum za narod);
3. religioznost duhovnog siromaštva (slepa vera bez kognitivne eshatološke utemeljenosti).

Ovim oblicima religioznosti Outs suprotstavlja autentičnu religioznost, veru Duha, u kojoj su sve tri komponente religioznosti (osećajna ili ljubav, spoznajna ili znanje o veri i komponenta ponašanja tj. uvažavanje rituala i život u religioznoj zajednici) u međusobnom skladu. Po nama, dominantna ostaje eshatološka komponenta religioznosti, koja u kognitivnom aspektu vere sublimira i aktivnost individue u raznim oblastima života, i ljubav vernika prema bližnjem, i naravno, prema Bogu.

Naš najugledniji psihoterapeut i psihijatar (i pastirski psiholog uz to), Vladeta Jerotić opisao je vezu između pojedinih patoloških struktura ličnosti i načina ispoljavanja verskih ubeđenja, odnosno osećanja u populaciji Srba, pravoslavnih vernika. Tako opsesivne ličnosti (sklone inače magijskom mišljenju i proveravanjima) u veri preterano upražnjavaju rituale. Narcistička ličnost (poznata po sklonosti uvredljivom reagovanju, distanci od drugih ljudi, usamljenosti i emocionalnoj hladnoći) u religioznosti se neretko priklanja istočnjačkim sektama. Depresivno strukturisana ličnost (tužna, usporena, sklona samooptuživanju) je i u veri mlaka, bez nade i ljubavi prema bližnjima i prema Bogu. Za razliku od njih, histerične ličnosti (površne, sugestibilne, nestalne) su u religioznom životu sklone patetici i brzom oduševljavanju, ali i verskoj izopačenosti (mešajući neretko erotična i religiozna osećanja), spremne da olako poveruju u čuda. Idealno-tipska zdrava ličnost je samosvesna i u harmoniji sa sobom i svetom, širi mir i blagost oko sebe, a takva je u svojoj religioznosti, pre svega u neposesivnoj ljubavi i prema bližnjima i prema Bogu.

V. Jerotić opisuje takođe pet markantnih psihopatoloških fenomena vezanih za religiozne ideje odnosno verska doživljavanja. To su najpre religiozne ekstaze (kod paranoidnih ili katatoničnih shizofrenih pacijenata) koje, kao vrsta psihotične depersonalizacije, vode potpunoj promeni ličnosti obolelih. Slede zatim religiozne sumanutosti i halucinacije, uglavnom kod shizofrenih pacijenata. Kako je pokazalo jedno novije istraživanje u Mančesteru, religiozne sumanutosti se susreću kod 24% shizofrenih, i to teže obolelih pacijenata. Autori ovog istraživanja podsećaju da je u Japanu sa istim fenomenima svega 7%pacijenata obolelih od shizofrenije. Zatim slede, po Jerotiću, depresivne religiozne sumanutosti (deluzije krivice ili grešnosti i hipohondrijsko-nihilističke sumanutosti), koje se javljaju kod depresivnih psihoza, a vode poreklo, kako tvrde psihoanalitičari, iz bolesnog, sadistički strogog Nad-Ja, koje se razvijalo kroz religiozno vaspitanje. Četvrto su, po istom autoru, religiozne sumanutosti u užem smislu, tzv. teomanije (sumanutost pacijenta da je on sâm Bog), ili deluzije misionarskog (mesijanskog) karaktera, nerealne ideje koje se javljaju kod paranoja ili parafrenija. Ovaj autor opisuje i tzv. stigmata, znakove (samo) povređivanja kod pacijenta koje, recimo oboleli hrišćanin, doživljava kao Hristove rane na svom telu. Javljaju se kod histeričara, hipnotiziranih, ali i kao autentični religiozni doživljaji, pretežno kod katoličkih verskih mističara. Poslednja skupina religioznih psihopatoloških poremećaja po Jerotiću su vizije, koje se takođe javljaju i kao religiozni doživljaj u užem smislu. Kao što je poznato u psihopatologiji vizije su zasnovane na pogrešnoj percepciji stvarnog izvora opažanja, dok kod halucinacija nema realnog izvora percepcije. Autentične religiozne vizije dovode do novog duhovnog saznanja, imaju snažnu moralnu poruku i okolina ih prihvata, što se ne viđa kod vizija koje su izazvane uzimanjem droge, nesanicom, dugim izgladnjavanjem postom i slično.

Kada su i magijski i religiozni fenomeni današnjice u pitanju, posebno kombinovani sa psihopatološkim fenomenima pojedinca, podsetili bi na stav Melekana, ruskog religioznog psihijatra, da je dužnost duhovnika (ispovednika) da upozori ljude koji imaju takva i slična (naročito halucinogena ili mesijanska) doživljavanja, da je njihova religioznost bolesna i da potiče iz psihičkog poremećaja, zbog kojeg je potrebno da se obrate prevashodno stručnjaku, a tek tada dušebrižniku.

Analizirajući obimnu literaturu posvećenu ovom problemu, B. Grom zaključuje da nema specifične religiozne neuroze, tj. da se simptomi neurotične religioznosti (strah od Boga, osećanje krivice zbog greha, prisilini religiozni rituali) uklapaju u kliničke slike već poznatih neurotičnih poremećaja. Verske ideje i simboli samo su specifični simptomski obrazac odgovarajućeg psihičkog poremećaja, čak i kad su u pitanju religiozne halucinacije i sumanutosti. Kod težih psihičkih poremećaja, treba reći, blokirano je i obraćanje veri kao načinu savladavanja nastalih psihičkih problema.