Pojam i vrste preduzeca

Maturski. seminarski i diplomski radovi iz ekonomije: menadzment, marketing, finansija, elektronskog poslovanja, internet tehnologija, biznis planovi, makroekonomija, mikroekonomija, preduzetnistvo, upravljanje ljudskim resursima.

Preduzeće je pravno lice koje obavlja djelatnost radi sticanja dobiti. Djelatnost podrazumjeva proizvodnju, promet robe i vršenje usluga na tržištu.
Preduzeća postoje zbog mnogih razloga,a najvažniji su iskorišćenje ekonomije obima proizvodnje,prikupljanje novčanih sredstava i organizacija proizvodnog procesa. Najvažniji razlog postojanja preduzeća jeste ekonomija obima,podjel arada i specijalizacija. Teško bi se mnogi poslovi i najmanjeg obima mogli efikasno obavljati u kućnom domaćinstvu. Potrebno je na jednom mjestu nabaviti mašine velike vrijendost,kupiti zgrade,nabaviti raznorodni materijal,obezbijediti veliki broj radnika različitih kvalifikacija. Takvi poslovi mogu da se organizuju samo u okviru preduzeća.

Nabavka svih faktora potrebnih velikoserijskoj proizvodnji moguće je jedino uz posjedovanje vlikih finansisjkih sredstava. Takva sredstva nema pojedinac. Zaduživanje velikog obima na tim tržištima i obezbjeđivanje hipoteka moguće je jedino preko preduzeća.

Treći razlog postojanja preduzeća jeste obezbjeđenje manadžmenta. Menadžeri organizuju proizvodnju,uvode nove ideje,proizvode i postupke. Za svaku proizvodnju trebaju radnici različitih kvalifikacija kojih nema u pojedinačnom domaćinstvu. Tako se proizvodnja organizuje u preduzeću,budući da efikasnost zahtijeva proizvodnju u velikim serijama,pribavljanje značajnih finansijskih sredstava i pažljivo upravljanje i nadzor nad tekućim aktivnostima.

Proizvodnja u tržišnoj privredi odvija se u širokom spektru različitih poslovnih preduzeća – od najmanjih preduzeća u pojedinačnom vlasništvu do gigantskih korporacija koje dominiraju privrednim životom tržišnih privreda. Danas u Americi postoji oko 18 miliona poslovnih jedinica. Većina njih su u pojedinčnom vlasništvu,postoje i partnerstva čiji su vlasnici dva ili više partnera i mali broj su korporacije ali one dominiraju tržištem i po obimu prometa i po broju zaposlenih.

Pojam i bitna obilježja preduzeća

Određivanje pojma preduzeća moguće je posmatrati sa aspekta ekonomske i posebno pravne nauke. U ekonomskoj literaturi preduzeće se definiše kao bazna ekonomska ćelija na kojoj počiva privredni i cjelokupni društveni život. Pri tome ekonomska nauka razlikuje dva bitna elementa svakog preduzeća:organizacioni element preduzeća i dobit,odnosno profit kao ciljni element. U pravnoj literaturi ne susrećemo direktno definisanje pojma preduzeća,već se pojam preduzeća utvrđuje putem određenja i nabrajanja njegovih karakterističnih elemenata. U našem zakonodavstvu preduzeće je organizacioni oblik koji obavlja privrednu djelatnost radi sticanja dobiti. Preduzeću se priznaje pravni subjektivitet i ono je vlasnik svih sredstava koja ulaze u njegovu imovinu (imovinsku masu) i sa njima može slobodno raspolagati na način utvrđen statusom preduzeća.

Dakle,pravni subjektivitet i imovina preduzeća mogu se izdvojiti kao osnovne karakteristike svakog preduzeća. Svako preduzeće ima svoju imovinu kojom obavlja djelatnost i kojom odgovara za preduzete obaveze u pravnom prometu sa trećim licem. Imovina obuhvata ukupnost prava koja pripadaju preduzeću,a to su pravo svojine,udio u drugom preduzeću,prava industrijske svojine,autorska prava i sva druga prava imovinskog karaktera kao što su stvarna prava (pravo svojine i pravo zaloge) i obligaciona prava (pavo zakupa,pravo usluge i sl.). imovina preduzeća je jedinstvena tako da jedino preduzeće može imati jedinu imovinu kojom odgovara za svoje obaveze u izvršnom,likvidacionom i stečajnom postupku. Pored navedenih bitnih karakteristika preduzeća, preduzeće se karakteristiše i nekim drugim osobinama kao što su djelatnost,firma,sjedište,žiro račun, nacionalnost i dr.

Osnivanje preduzeća

Pravna teorija razlikuje nekoliko sistema osnivanja preduzeća i to:
a)Zakonski sistem–predstavlja sistem po kome se preduzeća osnivajju zakonom ili upravnim (administrativnim) aktom donijetim na sonovu zakona. Ovaj sistem osnivanja preduzeća karakterističan je za administrativno upravljanje privredom,a danas je prisutan samo u domenu javnog sektora (osnivanje preduzeća u državnoj svojini za obavljanje djelatnosti od javnog interesa ili tzv. javne službe).
b)Normativni sistem – danas je dominantan u svijetu,a prihvaćen je i u našem pravu. Ovaj sistem osnivanja preduzeća omogućuje svakom osnivaču (pravnom ili fizičkom) da osnuje preduzeće ukoliko ispuni unaprijed u zakonu propisane uslove i ukoliko poštuje propisani postupak. I ovdje postoji registracija preduzeća,ali registarski sud nema ovlašćenja da procjenjuje cjelishodnost osnivanja preduzeća,već samo ispituje ispunjenost formalnih i materijalnih uslova za osnivanje preduzeća koja su unaprijed u zakonu propisana.
c)Sistem dozvole – podrazumjevanje davanje odobrena i saglasnosti nadležnom organu prilikom osnivanja nekih preduzeća. Po ovom sistemu priznaje se diskreciono ovlašćenje nadležnog organa da cijeni opravdanost osnivanja i da zavisno od takve procjene izda ili uskrati dozvolu za osnivanje. Takav je slučaj sa osnivanjem poslovnih banaka,gdje je potreban dozvola.
d)Sistem koncesije – je sistem po kome se osnivanje preduzeća ili obavljanje određnene privredne djelatnosti od strane fizičkog lica (ekspolotacija prirodnih bogastava,korišćenje gradskog građevinskog zemljišta,korišćenje zemljišta u slobodnm carinskim zonama,korišćenje nepokretnosti i dobara od opšteg interesa) može biti uslovljeno davanjem koncesija posebnim zakonom.
e)Sistem prijave – primjenjuje se kod ugovora o stranom ulaganju u domaća preduzeća ili kd osnivanja preduzeća i mješovitoj svojini kada se podnosi samo prijava nadležnom saveznom organu uprave,koji je dužan da u roku od 30 dana od dana podnošenja prijave donese odgovarajuće rješenje vodeći računa da li je podnijeta prijava u skaldu sa Ustavom SRJ i saveznim zakonima kojim se uređuje strano ulaganje.

Uslovi za osnivanje preduzeća

Zakon o preduzećima traži ispunjenje samo jednog materijalnog uslova za osnivanje preduzeća. To je obezbjeđenje sredstava za osnivanje i početak rada. Način obezbjeđenja sredstava nije relevantan. Ukoliko preduzeće osniva više osnivača,onda oni svoje uzajamne odnose regulišu posebnim pismenim ugovorom. Na ovaj način zahtijevanjem samo jednog opšteg uslova za osnivanje preduzeća,zakon je oslobodio samog osnivača nepotrebnog administriranja vezanog za donošenje posebnog eleborata o društvenoj i ekonomskoj opravdanosti osnivanja.

Zavisno od karaktera djelatnosti preduzeća traže se i poseni uslovi za njegovo osnivanje. To su tehnički uslovi,zaštita životne sredine,sanitarni,prostorni,kadrovski i drugi uslovi. Naime,sve dok nadležni organ uprave ne izda uvjerenje o ispunjenosti tih posebnih uslova,propisanih posebnim zakonskim i podzakonskim aktima,preduzeće ne može da otpočne sa obavljanjem svoje djelatnosti.

Zakon o preduzećima traži ispunjenje samo jednog formalnog uslova:donošenje akta o osnivanju (odluku,ugovor). Ovaj akt donosi organ upravljanja osnivača,odnosno osnivači (fizička lica). Istovremeno sa donošenjem odluke o osnivanju osnivač imenuje (postavlja) i podnosi prijavu za upis u sudski registar preduzeća (zajedno sa aktomo sonivanju,dokazom o obezbjeđenju sredstava stavljenih na raspolaganje preduzeću koje se osniva i ovjerenim potpisom ovlašćenog za zastupanje). Upisom u sudski registar,preduzeće koje se osniva stiče pravni subjektivitet sa punom pravnom sposobnošću.