Osnivanje Bosanskog elajeta

Maturski, seminarski i diplomski radovi iz istorije.

Bosanski ejalet za razliku od drugih pašaluka Osmanskog Carstva nije stvoren neposredno posle pada Bosanskog kraljevstva 1463. godine i uspostave redovne turske vlasti u Bosni, kao što je to slučaj bio sa na primer, stvaranjem odnosno formiranjem misirskog pašaluka, budimskog i dr.
Formiranje Bosanskog ejaleta usledilo je posle jednog dugotrajnog procesa od punih sto sedamdeset godina, koliko je prošlo od pada Bosanskog Kraljevstva i osnivanja Bosanskog sandžaka do osnivanja bosanskog ejaleta 1580. godine.
Međutim, ako se uzme u obzir podatak da je proces trajao od stvaranja prvih turskih pozicija u Bosni do pada Bihaća, onda se može reći da je proces izrastanja i širenja bosanskog ejaleta trajao tačno sto pedeset godina.
Tako dugotrajan proces zaslužuje da mu se u potpunosti posveti pažnja i da se razmotri značaj ovog procesa za bosansku državu u to vreme.
Stoga će predmet ovog rada u nastavku biti upravo ovaj navedeni proces odnosno proces formiranja Bosanskog ejaleta.

Formiranje Bosanskog ejaleta

Do osamdesetih godina XVI veka sve bosanske zemlje, bile su uključene u jedan od tri ejaleta:
- rumelijski,
- budimski ili
- temišvarski.
Dok su se budimski i temišvarski ejalet i dalje širili prema srednjoj Evropi i Erdelju, dotle se rumelijski beglerbegluk širio preko hrvatskih zemalja:
- Mletačke Republike i
- Austrijske Carevine.
Na račun tih zemalja bila su osnovana dva nova sandzaka:
- čazmansko – pakrački i
- krčko – lički.
Težnja za daljim proširenjem i učvršćivanjem vlasti na velikom osvojenom području, ukleštenom sa dve strane jakim i opasnim neprijateljskim državama, Austrijom i Venecijom, a u isto vreme početak slabljenja centralne vlasti i pojačane potrebe za većom eksploatacijom podanika, koja se mogla sprovoditi sa razvijenijim i pojačanim birokratskim aparatom, nagnale su centralnu vlast da provede izvesne državne reforme pa i reformu upravne podele Carstva.
To su bili glavni razlozi koji su uslovili i izazvali potrebu da se i u ovom delu Carstva obrazuje jedna velika turska administrativna jedinica, poseban ajalet. Tako je došlo do osnivanja bosanskog beglerbegluka, ajaleta ili pašaluka.
Bosanski ejalet osnovan je izdvajanjem:
- bosanskog,
- hercegovačkog,
- kliškog,
- pakračkog i
- krčkog sandžaka iz rumelijskog,
- te zvorničkog i požeškog iz budimskog beglerbegluka.
Središnji sandžak ovoga ejaleta postao je raniji bosanski sandžak.
On je od svoga postanka pa do osnivanja bosanskog ejaleta imao matičnu ulogu prema susednim sandžacima hercegovačkom, kliškom i krčkom, koji su iz njega izrasli, kao i prema zvorničkom dok je i on bio u sastavu rumelijskog beglerbegluka, premda su svi ti sandžaci stvarno i pravno bili nezavisni jedan od drugog i jednako potčinjeni svome beglerbegluku.
Sandžakbeg bosanskog sandžaka imao je rukovodeću funkciju u osvajačkim akcijama turskih namesnika u Bosni i susednim oblastima.
Iz njegovog sandžaka izrasli su skoro svi susedni sandžaci. Osvajajući susedne zemlje i gradove u XV i XVI stoleću Turci su ih pripajali najbližim sandžacima. Osvojeni delovi Hercegovine pripojeni su bosanskom sandžaku sve do osnivanja hercegovačkog sandžaka, koji se dalje širio na račun ostalih gospodara u zemlji Hercegovoj, a zatim prema Makarskoj krajini.
Međutim, dalmatinski gradovi Sinj, Knin i druge osvojene utvrde u Dalmaciji, Lici i Krbavi pripajane su bosanskom sandžaku sve do osnivanja kliškog sandžaka 1537. godine. Isti slučaj bio je u zapadnoj Slavoniji sve do 1557. godine, kada je osnovan čazmanski sandžak.
Do sada nije bilo utvrđeno kada je tačno osnovan bosanski ejalet, niti je o tome postojalo neko jedistveno mišljenje u nauci. Razni navarirali između 1578. i 1584. godine. Tako je i L. Jelić tvrdio da je bosanski ejalet osnovan 1584, Bašagić i Škarić 1583, a Klaić i Kreševljaković 1580, Ćorović 1582, a O. Sokolović 1578, dok se Prelog kolebao između 1582. i 1583. godine.
Savremeni turski hroničar Uzunčaršil kaže da je bosanski ejalet osnovan u drugoj polovini XVI veka.
Međutim, nijedan ne navodi dokaze za svoju tvrdnju osim Sokolovića. Njegov datum, opet, proizilazi iz omaške u čitanju datuma u jednom turskom dokumentu, koji je stvarno mlađi deset godina. Ostali autori se oslanjaju direktno ili indirektno na Mukevita, koji je jedanput pisao da je bosanski ejalet osnovan 987 – 1579/80 , ali je nešto kansije u svojoj Historiji Bosne, odustao od toga datuma i tvrdio da je to bilo 991 /1583. godine .
Ovaj drugi njegov datum ponavljali su kasnije većina istoričara. Prema dokumentima kojima se sada raspolaže može se kazati da je bosanski ejalet formiran negde posle 25. aprila 1580. godine kada se zadnji šut u pristupačnim izvorima spominje bosanski sandžak a pre 23. semptembra 1580. godine kada se u poznatim izvorima prvi put spominje bosanski beglebegluk .
U Dubrovniku se već početkom oktobra 1580. godine znalo da je ejalet formiran. Na sednici dubrovačke vlade od 6. oktobra 1580. godine većalo se među ostalim o darivanju bosanskog sandžabega koji je postao beglerbeg nad sedam sandžaka. Zaključak koji je tada donesen glasi: “Prvi je predlog da se pošalje poslanik poštovanom gospodinu sandžaku Bosne koji je postao beglerbeg nad sedam sandžaka. Za taj predlog glasalo je 18, a protiv (da se ne šalje) 16 glasova”.
Prema tome, stavljanje toga događaja u ranije ili kasnije vreme je pogrešno. Iz toga se vidi da su najtačniji Muvekitov i Klaićev datum.