Elementarno institucionalno modeliranje

Dokazano je da je obavljanje ekonomskih aktivnosti je organizovanije i efikasnije, kad su preciznije definisani uslovi koji ih određuju. Instituti predstavljaju skup ograničenja (pravila, mehanizama i normi ponašanja) koje je stvorio čovjek zbog regulisanja uzajamnih političkih, ekonomskih i socijalnih dejstava. Riječ je o propisanim, usaglašenim i opšte prihvaćenim obrascima koji regulišu ljudsko ponašanje i predstavljaju sredstvo za prilagođavanje promjenama, minimiziranje entropije, rizika i neizvjesnosti. Oni predstavljaju regulatore i koordinatore ekonomske aktivnosti koje se stalno ponavljaju, a sadrže pravila ponašanja i mehanizme koji obezbeđuju njihovu realizaciju.

Modeliran je različiti značaj i obim kontrole koja je potrebna u razvijenoj i nerazvijenoj institucionalnoj sredini. Vidi se da je stepen kontrole mnogo veći u nerazvijenoj institucionalnoj sredini. I u jednoj i u drugoj treba da postoje fleksibilni i stabilni međusobni odnosi i pozitivne povratne veze između svih ekonomskih instituta. Navedeni odnos mora karakterisati institucionalni sinergizam i institucionalna konkurencija. Veoma je opasno forsiranje razvoja pojedinačnih instituta, jer se onda radi o nepoželjnom i kontraproduktivnom institucionalnom monizmu kao obliku kvazi-institucionalizacije. Institucionalne matrice države najvećim dijelom determinišu partije na vlasti. Distribucione koalicije kartelišu tržište i parazitarno razvijaju uticaj na javnu politiku, supstituišu obećano tržište monopolskom kvazi-konkurencijom i nezakonito prisvajaju državnu imovinu i/ili rentu, stvarajući enormno bogatstvo. Nominalno (formalno) postoje demokratske institucije, koje samo služe kao paravan (ventil) za ispoljavanje i realizaciju interesa distribucione koalicije. Nove „elite” nemaju interes za jačanje institucionalne moći države.

Prikazani su različiti negativni uticaji na ekonomski institut državnog regulisanja (partijski, redukcija pravne države, izostanak kontrole, institucionalni vakuum i dr.), koji dovode do fijaska državnog regulisanja, i posledično do ograničavanja ekonomskih sloboda. Bez obzira na metodološku nekonzistentnost uopštene neoliberalne priče o tzv. „mikro“ državi (da li se misli na socijalnu državu, što bi značilo socijalne nejednakosti, ili na pravnu državu, što bi značilo minimum vladavine prava i redukciju ekonomskih sloboda, ili na političku državu, što bi značilo minimum parlamentarizma i demokratije, ili na ekonomsku državu), ako se posmatra samo ekonomski aspekt, jasno je da uvijek i svuda mora postojati državno regulisanje makroekonomskih instrumenata, koje reprezentuju odgovarajuća četiri oblika (instrumenta) ekonomske politike.

Prikazani su razna negativna ograničenja koja utiču na ekonomski institut tržišnog regulisanja i deformišu njegovo djelovanje. Takođe su prikazane i posledice eventualnog izostanka institucionlne kontrole, koji dovodi do fijaska tržišta, a samim tim i do gušenja ekonomskih sloboda i zdrave konkurencije. Sve to skupa posledično dovodi do deformacije svih elementarnih tržišnih funkcija, što automatski utiče na krizu privrednog sistema i njegovo otežano funkcionisanje.

Prikazani su i negativni uticaji deformisanog, neregulisanog i nekontrolisanog sistema svojine na realizaciju procesa privatizacije (koja može poprimiti grabeške karakteristike i pretvoriti se u prihvatizaciju), demotivaciju ekonomskih subjekata za efikasno privređivanje, redukciju svih svojinskih funkcija, neefikasnost strukture prava svojine, gušenje i degradaciju svojinskih principa ekskluzivnosti, univerzalnosti i prenosivosti. Sve to skupa se negativno manifestuje na preraspodjelu prava svojine, odsustvo potrebne specifikacije prava svojine i njihove efikasne zakonske zaštite. Posledično dolazi do raznih i snažnih destimulativnih uticaja na funkcionisanje privrednog sistema, što značajno doprinosi njegovom kriznom stanju i ekonomskoj depresiji.

Institucionalni monizam kao osnovni uzrok globalne ekonomske krize

Parcijalno i disfunkcionalno ukidanje instituta (deinstitucionalizacija), praktično je počelo u SAD 1971. ukidanjem konvertibilnosti USA$. Taj proces je nastavljen ranih 80-im godina finansijskom deregulacijom. Počela je masovna kreacija hedginga (pokrića), a onda sve složenijih derivata, koji su pogrešno i uglavnom špekulativno upotrebljivani (preko kurseva, kamata, cijena akcija i kredita). Pravljeni su čak i derivati derivata. Rizik se lančano prenosio, a „obezbjeđivao“ se – virtualnim finansijskim inženjeringom. Ozbiljne regulacije, kontrole, direktiva, nadzora i transparentnosti – nije bilo. Potrošnja je velikim dijelom forsirana kreditima bez pokrića. Podaci govore da je finansijska sfera nominalno 40 puta veća od realne ekonomije (BDP), od toga 10 puta devizna tržišta i 30 puta tržišta derivata. Neliberalna globalizacija je omogućila, bolje reći nametnula navedene špekulacije. Zašto? Zbog maksimalne koncentracije kapitala, jer je to fundamentalni i zamagljeni kredo neoliberalizma: 95.000 ljudi u svijetu raspolaže sa 13.500 milijardi dolara! To je više od ¼ ukupnog svjetskog bogatstva proizvedenog u 2007. godini. Dakle, preraspodjela bogatstva (prihoda) je bila i ostala osnovna težnja i fundamentalni problem ekonomije!

Zašto su instituti (odnosno institucionalni monizam) uzrok globalne finansijske krize? Zato što je došlo do enormne i nekontrolisane potrošnje, banke nijesu kontrolisale kreditno poslovanje, investitorske firme su radile bez propisa, hipotekarni krediti su davani bez ralnog pokrića, lažno su predstavljani bilansi firmi, sigurni penzioni fondovi su zamijenjeni direktnim ulaganjem na berzama ... Ekonomska i institucionalna dijalektika se preokrenula – umjesto dobrih „pravila igre“ dominirali su „dobri igrači“. Sve je to bilo praćeno poslovnim nemoralom. Niko nije mario za riječi Gerarda Cavanagha: “Ni jedan ljudski institut ne može dugo egzistirati bez postojane saglasnosti o tome šta je etički ispravno, a šta pogrešno”! Individualna sloboda shvaćena kao racionalno ekonomsko ponašanje, koje u interpretaciji neoliberalne misli odgovara tržišnoj slobodi, predstavlja monističko-utopijsku viziju, jer je sasvim jasno da moraju postojati ograničenja u pogledu zakonitosti, moralnosti, nenanošenja štete drugima i sl. Tih ograničenja (instituta) nije bilo, pa su finansijske transakcije tekle nekontrolisano, spontano, akcelerirane interesima lakomih i neobuzdanih pojedinaca i grupa. Dogodilo se ono najopasnije - maligni razvoj pojedinačnih (čak i virtualnih) instituta, bez poštovanja instituta kontrole u sopstvenom institucionalnom (tržišnom) ambijentu, ali i u ukupnom institucionalnom okruženju (državnom i svojinskom). I opet: zašto? Zato što je dominirala neoliberalna ekonomska motivacija, koju su mnogi okarakterisati kao interesnu pohlepu, jer se pretvarala u zlokobni elitistički nagon (pokretačku snagu) za brzo ostvarenje i uvećavanje bogatstva, a posledično i moći, koja uviek teži svemoći kao institutu totalne kontrole! Pošto je ideologija tolalitarizma i dominacije zajednički imenilac svih oblika imperijalizma, može se izvesti uslovni zaključak da se radilo o formiranju novog tipa imperijalizma postindustrijsko-neoliberalno-virtualnog tipa, u čijoj se srži nalaze piramidalna finansijska i tehnološko-organizaciona zavisnost i odgovarajuća eksploatacija. Prethodni tipovi imperijalizma bili su kolonijalni (geografski) i neokolonijalni (industrijski), a neoliberalni tip se u navedenom kontekstu može okarakterisati kao postkolonijalna kolonizacija, koliko god to ličilo na pleonazam.

Na taj način, postaju mnogo jasnije dvije rigidne dimenzije globalizacije – geopolitička, zasnovana na imperijalističkim motivima i interesima, i eksploatatorska, prema nerazvijenim državama i pauperizovanim narodnim masama. Ako se sve to posmatra kroz prizmu Lenjinovog učenja o “imperijalizmu kao najvišem stadijumu kapitalizma” i Kondratjevljevog tumačenja da je “kapitalizam vječan... preko cikličnog razvoja... dugih i kratkih talasa”, realna slika svijeta dobija izoštrenu imperijalnu dimenziju. To je možda pravi odgovor za sukobljena mišljenja po pitanju postojanja formacijskih kategorija kapitalizma i socijalizma, odnosno za relativizaciju institucionalno prevaziđenih formacijskih tipova privrednih sistema (ako mješovita ekonomija nije dovoljan dokaz). Može tu dobro poslužiti i primjena kineske izreke da „nije važno kakve je boje mačka, nego da lovi miševe“. Uostalom, kapitalistički, socijalistički i postsocijalistički imperijalizmi nijesu zanemarljivi i u ekonomskom smislu se moraju razmatrati glokalistički.

Čime se može pravdati i kako se može objasniti vulgarna i neobuzdana praksa na američkom tržištu nekretnina, koja dopušta odobravanje kredita ljudima bez dohotka, posla ili imovine, ogromni profiti uz male rizike ili odsustvo državne kontrole u finansijskim sistemima? Neodgovorno tržišno ponašanje je djelimično tačna, znači nepotpuna dijagnoza. Fijasko nije doživio samo ekonomski institut tržišnog regulisanja, nego i državnog regulisanja i korporativno-državne kontrole. Zato je neoliberalizam (kao institucionalni monizam, tj. „tržišni fundamentalizam“) u stalnom sukobu sa neoinstititucionalizmom (kao institucionalnim pluralizmom).

Da li je krizu izazvala samo „zaluđenost ljudi“ zbog interesne pohlepe, ili se, ipak, radi o smišljenoj strategiji kapitalističkog razvoja i širenja, kojom se realizuje dodatna predaspodjela bogatstva u korist već bogatih, privilegovanih i pohlepnih, kako u okviru kapitalističkog „centra“, tako i u odnosu prema „periferiji“? Da li je sav taj scenario bio moguć bez učešća (i odobravanja, činjenjem i nečinjenjem) državnih ljudi i organa, pa još tako svemoguće države u kojoj je sve to počelo i odrađeno? Teško nam je vjerovati da se radi samo o stohastičko-matematičkim proračunima virtualne stvarnosti od strane izolovanih pojedinaca (finansijskih „stručnjaka“), bez znanja (i pomoći) državnih ljudi, iza kojih stoje imperijalističke i neokolonijalne težnje za dominacijom, nejednakom razmjenom i raspodjelom. Teško je u ovom slučaju razdvojiti grešku od namjere onih koji veoma dobro razlikuju pojmove i metodologiju finansijskog i kreditnog ekonomskog ponašanja, da ne govorimo o prostom razlikovanju pojmova moralnosti i nemoralnosti, odgovornosti, neodgovornosti i Pareto efiksnosti.

Nije teško razlikovati zakonski definisanu ekonomsku slobodu od slobode djelovanja koja u pozadini ima amoralno, kriminalno, monopolsko, sociopatološko i drugo neinstitucionalizovano ponašanje. Pljačkaška vladavina piramidalnog kamatašenja je urušila bankarski, kreditni, hipotekarni i monetarni sistem, koji će lančanom reakcijom značajno uništiti investicioni i privredni sistem. „Inovaciona“ neoliberalna formula za tuđu upotrebu primijenjena je konačno i u zemlji porijekla „mesijanskog“ recepta, a rezultati su katastrofalni, prosto zapanjujući. Vrijeme će pokazati ko će sve platiti račune programiranog finansijskog ludila. Pošto u Ustavu SAD jasno piše da je država vlasnik bankara, postavlja se pitanje: zašto se onda dozvolilo da se kreditno-bankarski tokovi transformišu u monetarne, da ih nadvladaju i da se sve otrgne kontroli onih čiji je to posao po definiciji? Kako povjerovati da tako jaka vlada kao što je američka od početka procesa nije znala za jeftine kredite bez pokrića, kontrole i regulacije i moguće posledice od upotrebe najrizičnijih finansijskih instrumenata? Zar nije bila jasna granica reosiguranja jeftinih kredita za hipertrofisanu potrošnju i pravljenje „mjehura od sapunice”, na bazi hipotekarnih, finansijskih, trgovačkih, građevinskih i fondovskih naduvavanja cijena prilikom kupovine nekretnina i raznih drugih luksuznih i skupih dobara? Kako je dozvoljeno da investicioni i penzioni fondovi i drugih nestandardni zajmodavci preuzmu klasičnu ulogu banaka i finansiraju precijenjene hipoteke, uz nizak procenat rezervnog obezbjeđenja emitovanih kredita? Sve su to pitanja čiji odgovor implicira gore navedene sumnje.

Paralelno s finansijskim virtualnim spiralama, asimetričnim informacijama i odgovarajućim potcjenjivanjem rizika djelovao je faktor eksponencijne hiperprodukcije tehnoloških inovacija, čiji se životni ciklus stalno i brzo skraćuje, što dovodi do zagušenja tržišta, velikih transakcionih troškova i česte nemogućnosti realizacije, koja volens-nolens provocira nemogućnost vraćanja kredita. Savremena ekonomska kriza je sistemskog karaktera, kombinovana sa cikličnim sudaranjem tzv. Kondratjevljevih “dugih” talasa, što predstavlja događaj koji se ponavlja već četvrti ili peti put za poslednja dva vijeka. Više “kratkih” cikličnih talasa i finansijskih kriza je registrovano od 1970. do danas. Savremena kriza će biti dugoročna, razorna, globalna, vjerovatno otrežnjujuća. Procjene da će 2009-2010. biti vrh krize i da će depresija trajati do 2012-2013. su paušalne, jer će njen tok zavisiti od mnogih faktora uticaja koje nije moguće precizno prognozirati. Jedino se mogu prognozirati razorne posledice krize: duga destabilizacija fondovskih tržišta, veliki gibici banaka i likvidacija mnogih od njih, rast inflacije i prelaz na stagflaciju, značajno poskupljenje kapitala, smanjenje agregatne tražnje, pad industrijske proizvodnje i trgovine, veliki porast nezaposlenosti, neminovni porast državnog intervencionizma i naturalizacije privrede, prateći porast monopola i sl.

Izlaz se mora tražiti u industrijskim inovacijama, primjeni alternativnih izvora energije, oživljavanju proizvodnje, strogoj kontroli finansijskih operacija, formulisanju nove razvojne paradigme, mnogo većoj institucionalizaciji, rješavanju globalnih problema i povećanoj ekonomskoj disciplini (racionalnosti). Ovim nije iscrpljen spisak potrebnih mjera, jer se, pored ostalog, izlaz mora tražiti i u promjeni razmišljanja i ponašanja bogatih i moćnih, u svođenju ekonomskog ponašanja na realne, moralne, civilizacijske i institucionalizovane okvire, u stvaranje kompetentne ekonomske teorije i odgovarajuće ekonomske politike, koja će iskreno (a ne retorički) favorizovati tržišnu konkurenciju, uz uvažavanje datih okvira i relativizovanje tržišnih ograničenja. Bez mitologije, ideologije, dogmatike i ekonomskog klokotrizma zasnovanog na interesnoj retorici dvojnih aršina.