ekoloski rat

1. O POJMU EKOLOGIJE

Izvorno, u biološkom smislu, pojam ekologije je izveden iz grčkih riječi oikos – dom, stanište, kuća, boravište, i logos – nauka. Tako je u izvornom smislu ekologija nauka koja se bavi proučavanjem odnosa organizama prema okolini. Termin ekologija prvi put je upotrebio nemački biolog Ernst Hekel 1866. godine Ekologija je prirodna i interdisciplinarna nauka, koja gradi svoje temelje u biologiji, geografiji, geologiji, fizici, hemiji i matematici. U nešto širem smislu, ekologija se definira kao nauka o ekosistemima, kao nauka o životnoj sredini, o opštim i specifičnim manifestacijama borbe za opstanak, te kao nauka o procesima i načinima prilagođavanja organizama (živih bića) stalno promjenljivim uslovima života. Kao što se može vidjeti, i pored prividnih razlika u navedenim definicijama, svaka od njih podrazumijeva da ekologija proučava cjelokupnost odnosa organizama i sredine u kojoj žive.

2. O POJMU RATA

Rat je sveobuhvatan, masovan i intenzivan sukob država, vojnih saveza ili različitih društvenih snaga unutar jedne države, u kojem se obostrano, masovno i organizovano primjenjuje nasilje i void oružana borba, radi ostvarivanja odre|enih politčkih, ekonomskih, vojnih i drugih ciljeva.
Rat je sukob koji uključuje organiziranu upotrebu oružja i fizičke sile od strane država ili drugih društvenih grupa. Zaraćene strane obično drže teritoriju, koju mogu dobiti ili izgubiti; a svaka posjeduje vodećeg pojedinca ili tijelo koje se može predati ili kolabirati, te tako završiti rat. Sve do kraja drugog svjetskog rata, vladao je običaj da učesnici u ratu izdaju formalne objave rata. Ratovi se obično odvijaju u nizovima vojnih pohoda između dvije zaraćene strane, a povod su im, osim drugih stvari, nesuglasice oko pitanja suvereniteta, teritorije, prirodnih resursa, religije ili ideologija.


2.1. UZROCI RATA

O uzrocima rata ne postoji konsenzus, s obzirom da se ratu kao fenomenu često pristupa iz isključivih perspektiva, bilo da je riječ o jednoj jedinoj grani nauke, bilo da je riječ o specifičnoj ideologiji.
U literaturi se, međutim, uzroci rata najčešće dijele na:
- Ekonomske - odnosno nastojanje da se dobave ili očuvaju ekonomski resursi koji se smatraju vitalnim za neku društvenu zajednicu ili državu (za što postoji bezbroj primjera, od sukoba prahistorijskih plemena oko lovišta do zalivskog rata koji se vodio zbog kontrole nad naftnim izvorima Kuvajta)
- Političke - odnosno nastojanje da određena država ili druš{tvena grupa osvoji li sačuva vlast ili utjecaj na određenom teritoriju (primjer za to su dinastijski sukobi u srednjovjekovnim monarhijama poput ratova ruža u Engleskoj ili francusko-pruski rat u 19. vijeku).
- Ideološke - koji nastaju zbog kulturne, vjerske ili ideološke netrpeljivosti između određenih društvenih grupa ili država (primjeri za to su sukobi domorodačkih plemena s evropskim istraživačima u Doba otkrića, križarski pohodi i španski građanski rat).

3.2. ETIKA RATA

Rat je kroz historiju bio izvorom ozbiljnih etičkih dilema. Iako su mnoge drevne države, narodi i kulture, isto kao i neke danas, na rat gledali kao plemenitu djelatnost i uglavnom pozitivni društveni fenomen, s vremenom su se pojavile dileme o etičkoj opravdanosti rata.
Danas se na rat gleda kao na nepoželjnu, a za neke i moralno neprihvatljivu djelatnost. S druge strane mnogi vjeruju kako je rat, ili barem pripravnost za njega u svrhu odvraćanja, nužan za obranu zemlje i drugih vrijednosti. Pacifisti, pak, vjeruju da je rat po prirodi nemoralan te da se ne bi smio nikada voditi po bilo kakvim okolnostima. Taj je stav strastveno propovijedio indijski vođa Mohandas (Mahatma) Gandhi.
S druge strane, negativan pristup prema ratu je u historijskom smislu tek relativno nedavno postao široko uvriježen. Prije toga su mnogi veliki mislioci, kao Heinrich von Treitschke, vidjeli rat kao najplemenitiju djelatnost čovječanstva, odnosno onu u kojoj vrline kao hrabrost i čast igraju mnogo važniju ulogu nego neke druge. Na samom početku prvog svjetskog rata je poznati pisac Thomas Mann napisao, "Nije li mir ništa drugo do proces građanskog onečišćenja, a rat element pročišćenja, oslobođenja i velike nade?" Ovakav stav je bio službeno prihvaćen od mnogih drevnih društava kao što su Sparta i Rim a 1930-ih u fašističkim državama.
Poraz fašističkih država i militarističkih režima u drugom svjetskom ratu, šok zbog dotada nezapamćenih razaranja i upotrebe nuklearnog oružja, te poratni porast duljine i kvalitete života je, pogotovo u zapadnim industrijskim zemljama, dosta pridonio da se na rat gleda kao negativnu pojavu.
Mnogi danas smatraju da je jedino tzv. pravedni rat legitiman, odnosno vjeruju da se može voditi jedino kroz međunarodne organizacije poput UN koje bi trebale zaustaviti ratove i nepravednu agresiju. Drugi, pak, smatraju da su međunarodne organizacije, s obzirom na njihovu praksu posljednjih desetljeća, opterećene istim onim etičkim problemima kao i suverene države, pa nemaju nikakvo pravo suditi šta jeste, a šta nije pravedan rat.

4. EKOLOGIJA I RAT
4.1. EKOLOŠKI RAT – POJAM I DEFINICIJA

Nepodijeljeno je mišljenje da i lokalni i globalni ratovi, uz ljudske i materijalne gubitke, donose i najveće i najkompleksnije ekološke posljedice i katastrofe. Dosadašnja iskustva su pokazala da u područjima zahvaćenih ratom dolazi do najozbiljnijih destrukcija vodene i vazdušne sredine, ekosistema i svekolike biosfere.
Pojam “Ekološki rat ” ili “ekološko ratovanje” obično označava vrlo različite vidove uništavanja prirodne sredine. U novije vrijeme za označavanje “ekološkog rata” se koristi termin “EKOCID”. Ovaj pojam izveden je analogno poznatijem terminu “Genocid”, kojim se u najširem smislu, označava masovno (planirano) ubijanje ljudi, odnosno etničkih skupina. Pojam “ekocid” je, inače, izveden od grčke riječi oikos – kuća, stanište, prebivalište, i latinske occidere – ubijati, uništavati. Sasvim je jasno da svaka vojna aktivnost, ima manje ili više negativne posljedice na životnu sredinu u kojoj se odvija. Upravo je zbog toga teško dati preciznu definiciju ekološkog ratovanja, koja bi omogućila razlikovanje ovog vida ratnog dejstva od “klasičnog” ratovanja. Konvencijom UN-a, potpisanom u Ženevi 1977. godine, kojom se zabranjuje zlonamjerno mijenjanje životne sredine, učinjen je pokušaj definiranja ovog problema. Uveden je i pojam “Tehnika modifikovanja životne sredine”. Prema ovoj Konvenciji zabranjuje se korištenje svake tehnike i postupka kojim bi se namjerno (ciljano) manipulisalo prirodnim procesima, kao što su dinamika i struktura Zemlje, uključujući njene biote (hidrosferu, litosferu, atmosferu), a koji bi imali za posljedicu zemljotrese, ogromne valove plime, poremećaj ekološke ravnoteže, poremećaj klimatskih prilika, okeanske struje, itd.
Neki vojni analitičari (u SAD i Rusiji) već su vidjeli i u svoje strategije ugradili prednosti “ekološkog ratovanja” (naročito tzv. Geofizičkog rata). Prema takvim mišljenjima prednosti ovakvog ratovanja (u globalu) su mnogostruke. Relativno malim i jeftinim sredstvima moguće je stvoriti ogromnu energiju, a skupe rakete i oprema se mogu zamijeniti jeftinim uređajima. Pripremni radovi, pa i eksperimenti mogu se prikrivati kao istraživanja u mirnodopske svrhe, a eventualne greške pripisati elementarnim nepogodama, što je teško kontrolisatisati i utvrditi. Zainteresovanost za korištenje promjena životne sredine kao sredstva za rat znatno je povećana, naročito nakon rata u jugoistočnoj Aziji. Iskustva “ekološkog ratovanja” do kojih su došli Amerikanci u Južnom Vijetnamu predmet su veoma obimnih analiza i strategijskih planiranja budućih “ekoloških ratova”, odnosno korištenja promjena životne sredine u ostvarivanju vojnih ciljeva.

4.2. OBLICI I SREDSTVA EKOLOŠKOG RATA

Danas ne postoji jedinstvena tipologija ekološkog ratovanja (ekocida). Ona se može manje-više zasnivati na nekoliko različitih klasifikacija i kriterija. S obzirom na globalni karakter vojnih efekata, moguće je razlikovati taktička i strategijska ekološka borbena dejstva )analognoj opštoj klasifikaciji borbenih dejstava). Naravno, u vezi sa tim stoji i obim dejstava, kao i obuhvatnost posljedica koje nastaju u prirodnoj sredini. Ovo je u direktnoj vezi sa mogućnošću diferenciranja ekoloških vojnih aktivnosti po trajnosti njihovih posljedica po okolinu. U dosadašnjoj praksi, postoje primjeri i jednog i drugog tipa ekoloških borbenih dejstava, odnosno ekološkog ratovanja. Što se tiče otvorenosti neprijateljstava, moguć je otvoreni, al ii tajni ekološki rat, odnosno da takva djelatnost bude realno sredstvo specijalnog rata i subverzivnih aktivnosti. Pod pojmom “ekološka subverzija”, najčešće se podrazuimijeva nastojanje razvijenih zemalja da svoju “prljavu tehnologiju”, čija je štetnost po okolinu dokazana, izvezu u zemlje u razvoju. Pod ovim se podrazumijeva i, odlaganje “opasnih otpada” izvan zemlje, kao što je nuklearni otpad, i razni otpadi hemijske industrije, koji su veoma opasni.
Moguće je razlikovati dva osnovna ipa borbenih aktivnosti usredsrijeđenih na mijenjanje okoline: 1. Dejstva čiji su primarni objekti biološke komponente sredine, i 2. djelovanja čiji su primarni objekti abiotičke komponente okoliša. Takođe, ekološka borbena dejstva je moguće podijeliti na dejstva uperena protiv izvora hrane in a dejstva protiv drugih ciljeva u živom svijetu prirodne sredine (čovjekove sredine).
Ratne aktivnosti namjenjene mijenjanju abiotičke sredine, nazivaju se još i “ geofizički rat” ili “ geofizičko ili meteorološko oružje”. Geofizički rat, odnosno geofizička borbena sredstva mogu se odnositi na sva tri Zemljina omotača. Oblici “ekološkog rata” mogu biti sistematizirani prema tipu korištenih borbenih sredstava. Ekološki rat može biti podjednako efikasno vođen konvencionalnim, nuklearnim, hemijskim i biološkim oružjkem, odnosno borbenim sredstvima.

4.3. EKOLOŠKA BORBENA SREDSTVA

Specifičnost ekološkog rata nije u vrsti primjenjenih borbenih sredstava, već u načinu kako se ta sredstva primjenjuju i u posljedicama koje imaju na životnu sredinu. Ekološki rat (ekocid) ne mora podrazumijevati neko specijalno oružje, nego svi poznati tipovi borbenih sredstava (klasična borbena sredstva) mogu poslužiti kao sredstvo ekološkog ratovanja, odnosno kao sredstva ekocida.

4.4. KONVENCIONALNO ORUŽJE

Masovna upotreba konvencionalnih borbenih sredstava, koja su karakteristična za savremeni rat, neminovno unosi vrlo krupne negativne promjene u čovjekovu sredinu. Poznato je da klasično bombardovanje iz vazduha i artiljerijsko dejstvo, uz ostalo, ima i izraziti ekocidni karakter. Među najilustrativnije primjere takvih efekata spada, vijetnamski rat. Podaci govore da su američke vojne snage, samo u periodu od 1965. do 1973. godine, na područje Južnog Vijetnama bacile oko 12 miliona avionskih bombi i približno oko 217 miliona artiljerijskih granata (prosječna težina jedne avionske bombe iznosi oko 242 kg, a granate od 105mm 13kg). U toku rata u Vijetnamu, SAD su utrošile municije čija se eksplozivna energija procjenjuje ekvivalentom od 450 Hirošima atomskih bombi. Precizni vojni analitičari su izračunali da je “po glavi” stanovnika u vijetnamu bačeno 265 kg raznih bombi, odnosno 159 kg po hektaru površine.
Više od 90% ovih bombardovanja i baražnih artiljerijskih vatri u Vijetnamu imalo je formalno za cilj rastjerivanje i onemogućavanje kretanja, ali je ustvari, bilo usmjereno protiv šuma i polja (rat protiv okoline). Bombe i granate iščupale su i uništile bezbrojno drveće (malo koje stablo je pošteđeno od gelera). Veliki broj kratera, potpuno su uništili obradive površine, uništen je gotovo cjelokupni sistem natapanja, a u priobalnim područjima, usljed uništenih vodenih brana, nastupile su velike provable slane vode u unutrašnjost kopna. Stvoreno je in a stotine hiljada novih bara, što je omogućilo razmnožavanje komaraca i širenja tropskih bolesti. U brdovitim područjima ubrzana je erozija i stvaranje bujica, a zemljište je postalo neupotrebljivo za obradu. Među “savršenim” konvencionalnim borbenim sredstvima, koja su korištena u Vijetnamu, a koja su imala naglašene ekološke učinke, svakako je američka “Commando Valut” (“Skok Komandosa”) bomba. Ovo, eksplozivno čudo od bombe sadržavalo je 7 tona klasičnog eksploziva, a korišteno je radi brzog raščišćavanja terena (džungle). Eksplozija ove jedne bombe pravila je u najgušćoj džungli oko 1.5 hektara “čiste” površine, pogodne za slijetanje helikoptera. Ova bomba eksplodira pri najmanjem dodiru sa tlom, ne pravi veliki krater, a njena razorna moć širi se paralelno sa površinom terena. Veoma snažni udarac čupa iz zemlje i najveće drveće i zazbacuje ga i do 60m od epicentra. Na oko 400m od tačke eksplozije ubija i ranjava sve živo, ljude, životinje pomoću velikog pritiska. Tako, prosječna zona onečišćenja iznoui oko 50 hektara. NE zna se tačnno koliko je ovih bombi upotrijebljeno u Vijetnamu, ali prema nekim analitičarima govori se o cifri koja premašuje nekoliko hiljada. U Vijetnamskom ratu, Sad su isprobale još jedno novo oružje, radi se o bombi CBU-55, sa izuzetno jakim sredinskim efektima. Ova bomba je poznata i kao”Antikiseonička bomba”. Prilikom eksplozije ona ubija i na “klasičan” način, al ii tako što veoma brzo vezuje kiseonik na prostoru od oko pola kilometra. Eksplozija bombe CBU-55 se trenutno ubija većina živih bića na zahvaćenoj površini od blizu 1 kvadratnog kilometra. Ekološke posljedice upotrebe ovakvih borbenih sredstava su katastrofalne, a dobro je poznato da mnoge velesile u svojim arsenalima imaju i jače bombe istog tipa.

4.5. PROGRAM “RIMSKOG PLUGA”

Jedan od programa uništavanja okoliša za vrijeme vijetnamskog rata, koji su Amerikanci primjenjivali, poznat je pod nazivom “Rimski plug”. Ovim programomsprovedeno je dotada, nepoznato čišćenje zemlje pomoću posebnih traktora i plugova. Krčenje terena ovim programom počelo je 1965. godine, i trajalo je sve do kraja rata. Osnovno oruđe “uništavača džungle” je dvadeset tona teški traktor, snadbjeven sa dva dvostruka “Rimska pluga”. Uz ovo ide još pripadajuća dodatna oprema od nekih 15 tona. Ovim programom totalno je raskrčeno (i uništeno) više od 500 hiljada hektara najkvalitetnijih šuma u Južnom Vijetnamu. Procijenjeno je da je za vrijeme ove operacije uništeno oko 200 hiljada kubnih metara najkvalitetnijeg drveća, 1000 hektara plantaža kaučuka, itd. “Rimski plug” je na osnovu ocjena analitičara pokazao veću efikasnost od nekih, skupljih, borbenih sredstava koja su tamo korištena.

4.6. HEMIJSKO ORUŽJE

Hemijsko-ekološki rat obuhvata: neposredno uništavanje živih bića, zagađivanje vodene i zračne sredine, te zagađivanje zemljišta. Prema uobičajenoj klasifikaciji hemijskih borbenih sredstava, moguće je razlikovati nekoloko najvažnijih kategorija: 1. klasični bojni otrovi, 2. herbicidi, 3. defolijanti , 4. desikanti, itd.
Kao tipična ekološka borbena sredstva danas se smatraju herbicidi, defolijanti i desikanti. Ova hemijska jedinjenja su namjenjena potpunom ili djelimičnom uništavanju biljaka, a njihova otrovnost po životinje i ljude nije velika, (postoje i otrovni herbicidi). Kada se sumiraju efekti upotrebe herbicida i defolijanata , u praksi, u Vijetnamskom ratu, onda se dolazi do zaključka da hemijskim borbenim sredstvima pripada istaknuto mjesto u ekološkom ratovanju.

4.7. NUKLEARNO ORUŽJE I EKOLOŠKI RAT

Do sada je u svijetu izvršeno više od 850 nuklearnih proba. Imajući u vidu ogromnu (neprocjenjivu) snagu raspoloživih nuklearnih borbenih sredstava, kao i ostvareni napredak u tehnici, moguće upotrebe ovog oružja može se, bez ikakve dvojbe, zaključiti da nuklearno oružje predstavlja neuporedivo najveću potencijalnu silu i opasnost sa aspekta ekološkog ratovanja i nesagledivih posljedica po okoliš. Rlo kompetentne procjene govore da bi, npr. jedna hidrogenska bomba od stotinjak megatona, svojom eksploziom uništilacjelokupni život na površini od 800-1000 kvadratnih kilometara. Naročitu paznju u poslednje vrijeme privukla su istraživanja da se nuklearnim eksplozijama mogu narušiti ozonski slojevi atmosphere. Buduće da ozonski sloj predstavlja prirodni filter, u kome se zadržavaju ultravioletni zraci, njegovim raskidanjem i otvaranjem tzv. “ozonskih rupa” ozbiljno se ugrožava život na Zemlji.

Već je dobro poznato da nuklearno oružje ima, uz ogromne razorne, i neposredne, primarne efekte i značajne sekundarne posljedice. Nuklearni udari izvan područja primarnog uništavajućeg udarnog djelovanja mehaničkom silom, toplotnim zračenjem i jonizirajućom radijaciom ugrožavajući organski svijet, prije svega, radioaktivnošću nastalom nakon eksplozije.
Da podsjetimo, prva atomska bomba , teška 4600kg, bačena je na Hirošimu 6.08.1945. godine. Bomba je eksplodirala na visini od 600m iznad Zemlje. Od saline udara, za nekoliko sekundi Hirošima je pretvorena u zgarište. 130.000 ljudi odmah je ubijeno, a do 1950. godine, od posljedica radijacije, umrlo je još 70.000 ljudi. Eksploziom je razoreno oko 7000 zgrada, dok ih je više od 55.000 izgiorjelo u požarima nakon eksplozije. Tako je preko 90% svih zgrada onesposobljeno za stanovanje. Površina od oko 7 kilometara kvadratnih, potpuno je sravnjena sa zemljom.
Tri dana kasnije, plutonijumska bomba je bačena na Nagasaki, gdje je odmah ubijeno 70.000 ljudi, a naknadno dva puta toliko.

4.8. GEOFIZIČKI I METEOROLOŠKI RAT I NJEGOVE EKOLOŠKE POSLJEDICE

Pod geofizičkim ratom se podrazumijeva upotreba u vojne svrhe onih sredstava, metoda i postupaka kojima se mogu ciljano izazvati promjene fizičkih svojstava ili procesa u atmosferi, litosferi, hidrosferi Zemlje.U ova oružja spadaju: 1. Meteorološka i klimatska sredstva, 2. plamene oluje, 3. izazivanje vještačkih talasa, itd. RAzličiti oblici geofizičkog ratovanja se, dakle, mogu klasificirati po tipu primarnih efekata u tri kaegorije: 1. seizmološki oblici, 2. klimatometeorološki, 3. hidrološki.
Treba imati u vidu da su efekti ovih oblika ratovanja u međusobnoj ovisnosti id a su međusobno uslovljeni ( primarni efekti jednog redovno imaju sekundarne posljedice na drugi).

4.9. KLIMATSKO-METEOROLOŠKI OBLICI EKOLOŠKOG RATA

Klimatsko – meteorološki oblici rata prvi put su se masovno upotrijebili za vrijeme Vijetnamskog rata. Američka armija u Južnom Vijetnamu intenzivno je izvodila operacije stvaranja dugotrajnih, veoma obilnih kiša, koristeći pritom naročito razrađenu tehniku. Grupa bombardera B-52 je sa visine od 15.000 metara iznad sjevernog dijelaTonkiškog zaliva i planinskog područja Sjevernog Vijetnama po oblacima “prosipala” kontejnere od 1.5 kg, punjene olovom i srebrnim jodidom, ugljenom kiselinom u čvrstom stanju i nekim drugim spojevima. Kriostali ovih materija (kondenzaciona jezgra), raspršeni po oblacima, izazivali su pljuskove u nevjerovatnim količinama, neuporedivo većim od prirodnih padavina karakterističnih za to područje. Ova operacija pod šifrovanim nazivom “Plovi Nil” izvršena je u sezoni monsunskih kiša od maja do oktobra 1969. godine. Druga, slična operacija, pod nazivom “Popaj”, izvedena je iste godine na ustaničke snage u Sjevernom Laosu. Prema raspoloživim podacima od 1967. do 1972. godine, u Vijetnamu je bačeno više od 50.000 “kišnih bombi”. Efekti ovih ofanziva imali su katastrofalne ekološke posljedice. Sa lica Zemlje zbrisana su čitava naselja zajedno sa stanovništvom. Ogromne poplave, nastale stvaranjem vještačkih kiša, prouzrokovale su rušenje brana, mostova, otežani pokret jedinica, snadbijevanje oslobodilačkih snaga, itd.
U Vijetnamskom ratu, američka armija vršila je i probe i sa tzv. Vatrenim olujama (projekti: Šervudska šuma, Crvena ruža i Šumsko cvijeće). Riječ je o izazivanju ogromnih požara, koji se bitno razlikuju od uobičajenih pozžara u šumi i stepi. Vrtlozi, vakuumi i udari koji se stvaraju u ovakvim požarima čupaju drveće iz korijena, ruše zgrade i troše kiseonik na velikoj površini.
Kao o mogućem oružju za rat danas se raspravlja i o vještačkom stvaranju magle i grada. Za vještačko stvaranje magle u osnovi postoje različite metode, koje polaze od toga da postoje dvije vrste magle: topla, čija je temperatura iznad 0°C i hladna, čija je temperatura ispod ili oko 0°C.
Među mogućim načinima mijenjanja atmosferskih prilika i pojava u čisto ratne svrhe pominje se i proizvodnja vještačkih gromova. Vještačko izazivanje gromova može se postići na više načina, npr. “zasijavanje” oblaka srebrnim jodidom, ili tako, da se u oluju sa grmljavinom ubacuju sitne metalne čestice. Munje se mogu izazvati i naglim poremećajem električnog polja, a što se postiže lansiranjem malih raketa sa tankom žicom povezanom sa zemljom.
Manipulisanje nekim elektromagnetnim zračenjima se takože pominje kao moguće oružje. U naučnim krugovima se sve više raspravlja o biološkim uticajima i posljedicama ultravioletnog i kosmičkog zračenja. Smanjenje količine nekih gasova u atmosferi može biti uzrok povećanja ultravioletnog zračenja, dok bi smanjenje količine ozona u atmosferi imalo teške posljedice po život na Zemlji. Ozonski omotač, dobro je poznato, zaštita je života na Zemlji od smrtonosnog ultravioletnog zračenja. Danas su poznata dva metoda za probijanje ozonskog omotača. Upotrebom hemikalija koje reaguju sa ozonom mogu se znatno smanjiti količine ozona u nekim regionima i na taj način omotač slabi i dolazi do intenzivnog UV zračenja. Drugi metod se sastoji u tome da se nuklearnom eksploziom u ozonskom omotaču naprave “krateri” iznad neprijateljske teritorije kroz koju djeluju UV zraci.
Promjene stabilnosti okeana takođe su u domenu interesovanja eksperata. Seizmološki poremećaji mora i okeana, plima i osjeka, su fenomeni koji stvaraju ogromnu količinu energije o čijem korištenju se sve više razmišlja. Za izazivanje većih poremećaja mogle bi se koristiti snažne eksplozije. Tako bi se, npr. nuklearnim eksplozijama mogli izayvati snažni zemljotresi u okeanima, odlomiti i pokrenuti ogromne količine ledenih masa, koje mogu nanjeti strahovite štete priobalnim područjima, itd.
Promjene u ponašanju elektriciteta, takože se mogu koristiti u ratne svrhe. Poznato je da jonosfera i površina Zemlje usmjeravaju elektricitet i izazivaju odbijanje radiotalasa. Taj fenomen se koristi u radiovezama na velikim daljinama. Ukoliko bi se, npr. Nuklearnom eksploziom izvršile promjene jonosfere, moglo bi se doći do prekida rada radiovezama.Ukoliko bi se pronašli postupci za izazivanje promjena u jačini elektromagnetnog polja niskofrekventnih oscilacija, bilo prirodnim ili vještačkim sredstvima, vjerovatno bi bilo moguće oslabiti performanse veće grupe ljudi u određenom regionu i za duži period vremena.( Postoje dokazi da je to sasvim moguće i tehnički izvodljivo.)


















LITERATURA:

1. Grupa autora (1999) „NAUKA O ODBRANI“ , FPN Sarajevo
2. Vujaklija, Milan (1980): LEKSIKON STRANIH REČI I IZRAZA, Beograd, Prosveta
3. Beridan, Izet (2003) „KONFLIKTI“, FPN, Sarajevo
4. Abazović, Mirsad (2002) “ DRŽAVNA BEZBJEDNOST-UVOD I TEMELJNI POJMOVI”, FKN, Sarajevo
7. http://bs.wikipedia.org/wiki/Ekologija, dana 9.12.2007. godine
8.www.pbf.hr/hr/layout/set/print/content/download/2357/24340/version/1/file/06-Osnove+ekologije.pdf, dana 9.12.2007. godine
9. http://sh.wikipedia.org/wiki/Rat#Etika_rata , dana 09.12.2007. godine