Kriminal i prestupničko ponašanje

S A D R Ž A J


1 UVOD 3
2 Kriminal i prestupničko ponašanje 4
2.1 Kriminal 4
2.2 Prestupničko ponašanje 5
2.2.1 Pojam prestupničkog ponašanja 5
2.2.2 Tipologija prestupničkog ponašanja 7
2.2.3 Proces razvoja prestupničkog ponašanja 8
2.3 Neki oblici kriminala i prestupničkog ponašanja 10
2.3.1 Organizovani kriminal 10
2.3.2 Narkomanija 12
3 ZAKLJUČAK 16
4 LITERATURA 17



1 UVOD

Sociologija je opšta i osnovna nauka o društvu (shvaćeno kao sistem, kao konkretno-istorijsku celinu ili neki njegov deo kao celinu).
Sociologija proučava sisteme odnosa koji se u društvu uspostavljaju između pojedinaca i društvenih grupa, društvenu strukturu, te odnose društva prema prirodi.
Sociologija je društvena nauka teorijskog karaktera koja teži otkrivanju opšteg i sistematskog saznanja. Kao nauka o društvu sociologija je nastala u prvoj polovini 19. veka. U to vreme su neke prirodne nauke kao što su biologija i fizika bile već razvijene i kao takve uticale i na formiranje nauke o društvu.
Sociologija je nauka koja proučava društvo kao jednu celinu.
Sociologija daje posebnim društvenim naukama teorijski i metodološki okvir za izučavanje onih oblasti društvene stvarnosti ili pojedinih društvenih pojava koje su predmet njihovog izučavanja, a posebne društvene nauke daju sociologiji, pre svega ogroman empirijski materijal, kao i rezultate do kojih su došle izučavanjem zakonitosti posebnih oblasti društvene stvarnosti i pojedinih društvenih pojava.
U izučavanju najopštijih zakonitosti nastanka i razvoja društva, sociologija mora polaziti od zakonitosti koje utvrđuju posebne društvene nauke, izučavajući posebne oblasti društvene stvarnosti ili pojedine društvene pojave.
Kao naučni pogled na društvo, sociologija se javlja u okviru moderne racionalističke misli.
Posebne sociologije se bave izučavanjem pojedinih područja društva. Šezdesetih godina ovog veka posebna sociologija počela je naglo da se razvija, i to pre svega u zemljama sa većom tradicijom urazvoju sociologije uopšte (Francuska, SAD, Nemačka...).
Jedna od posebnih sociologija može se tako slobodno reći jeste socijalna patologija ili sociologija devijantnosti.
Termin socijalna patologija označava skup različitih pojava koji se smatraju nepoželjnim i negativnim sa stanovišta određenih opšteprihvaćenih vrednosti i normi u društvu (kriminalitet, alkoholizam, prostitucija, narkomanije, različiti obilici dezorganizacije gruša i dr.)
Socijalna patologija ima različita značenja.
Prema jednom od tih značenja sociologja devijantnosti je posebna nauka koja se bavi proučavanjem oblika prestupničkog ponašanja u društvu. Prema drugom značenju, sociologija devijantnosti predstavlja poseban teorijski pristup u proučavanju socijalno – patoloških pojava.
Međutim, bez obzira na različita značenja samog pojma, sociologija devijantnosti se može definisati kao nauka koja se bavi proučavanjem onih društvenih pojava kod kojih se ispoljava značajno neslaganje između prihvaćenih standarda (o tome kakva treba da bude društvena stvarnosti) i postojećeg društvenog stanja.
Predmet ovog rada, biće jedan od segmenata kojim se bavi sociologija devijantnosti ili socijalna patologija a to su:
- kriminal i
- prestupničko ponašanje.
U poslednjem delu rada, biće obrađeni konkretni primeri odnosno oblici kriminala i prestupničkog ponašanja i to:
- organizovani kriminal i
- narkomanija.

2 Kriminal i prestupničko ponašanje
2.1 Kriminal

Zašto ljudi čine kriminalne radnje?
Pre stotinak godina, većina ljudi je verovala da su kriminalci odnosno određeni ljudi biološki predodređeni za kriminal.
Italijanski kriminolog Lombroso koji je živeo i radi u 19. veku, je verovao da kriminalni tipovi mogu biti identifikovani putem određenih anatomskih karakteristika ili obeležja.
Lombrosova ideja je u potpunosti diskreditovana i zvuči smešno danas, iako kasnije teorije o kriminalu koje se pojavljuju tokom prošlog veka, predstavljaju ništa drugo do sofisticiranije varijante bioloških objašnjenja kriminala poput Lombrosove ideje.
Prema tome, odgovor na pitanje zašto ljudi čine krivična dela odnosno kriminalna dela, mora biti isključivo sociološki i mora da uključuje objašnjenja svih termina sadržanih u ovom pitanju.
Pri objašnjenju termina kriminal i devijantnost, neophodno je odmah naznačiti da to nisu sinonimi iako postoji u mnogim slučajevima, preklapanje značenja ova dva termina.
Pojam devijacije je mnogo širi od pojma kriminal i ne odnosi se samo na ponašanja kojima se narušava zakon. S druge strane, mnogi oblici devijantnog ponašanja nisu sankcionisani zakonom.
Jedan od važnih pristupa koji omogućava razumevanje pojma kriminala je teorija označavanja. Pristalice i autori teorije označavanja, ne definišu zastranjivanje odnosno kriminal kao skup karakteristika pojedinca ili grupe već kao proces interakcije između devijantnog i nedevijantnog ponašanja.
Po mišljenju pripadnika teorije označavanja, moramo otkriti zašto neki ljudi poseduju devijantne karakteristike kako bi razumeli prirodu samog zastranjivanja.
Hauard Beker je jedan od sociologa čija teorija je približno slična teoriji označavanja.
Godine 1980. dolazi do nastanka novog pravca razumevanja kriminala poznat kao Levi realizam. Levi realizam kao pravac je više skretao pažnju na žrtve zločina i pristalice ovog pravca su tvrdile da ankete žrtava vrede mnogo više od slike kriminala koja je prikazana u službenoj statistici. Realisti su istakli da je stopa kriminala i viktimizacije viša u marginalizovanim grupama društva i da u takvim grupama postoji mnogo veći rizik od kriminala nego kod ostalih grupa.
Teorija levog realizma je naišla na mnoge kritike ali bez obzira na to, ova teorija je razvila mnogo pragmatičniji i policijski orjentisaniji pristup nego što su to uradile mnoge kriminološke perpektive koje su prethodile ovoj teoriji. Definicije kriminala u teoriji levog realizma, su mnogo uže i usredsređene su na najvidljivije oblike kriminala.
Sledeći pravac koji je nastao u teoriji kriminala jeste Desni Realizam. Prema desnim realistima, kriminal je skup destruktivnih nezakonitih ponašanja aktivno izabranih i počinjenih sebičnošću, nedostatkom samokontrole i morala pojedinca.
Vlade zemalja Velike Britanije i USA, pod uticajem Desnih Realista, počeli su da primenjuju intenzivnije zakonske aktivnosti.
Naime, politike sprečavanja kriminala u ovim zemljama su proširene, izdvojeno je više sredstava za finansiranje kaznenopravnog sistema, a duge zatvorske kazne su sve koristile u većoj meri kao najdelotvorniji način za odvraćanje od kriminala.
Desni Realisti su osim postojećih smernica u svojoj teoriji dali i način za prevenciju kriminala tzv. situacioni pristup.
Situaciona prevencija kriminala – podrazumeva ojačavanje i nadzor sastava. Situaciona prevencija kriminala je izuzetno popularan pristup upravljanja rizikom od kriminala koji su formulisali desni realisti.
Dakle, kao što se da zaključiti, način na koji se kriminal definiše direktno utiče na formulisanje i razvoj politika za borbu protiv kriminala.
Na primer, ako se kriminal vidi kao proizvod lišavanja ili socijalne dezorganizacije, politike mogu biti usmerene na smanjenje siromaštva ili jačanja socijalnih usluga.

2.2 Prestupničko ponašanje

2.2.1 Pojam prestupničkog ponašanja

Sociolozi su koristi različite kriterijume na osnovu kojih su definisali pojam prestupničkog ponašanja.
U razmatranju različitih pokušaja definisanja prestupničkog ponašanja posebno se ističu shvatanja Emila Dirkema zato što ona predstavljaju prvi pokušaj naučnog zasnivanja socijalne patologije i zato što su ona imala značajan uticaj na kasnije sociološke rasprave o ovom problemu.
Dirkem polazi od stanovišta prema kome su normalne pojave one koje su potpuno onakve kakve treba da budu a patološke one koje bi trebalo da budu drukčije nego što jesu.
Međutim, on smatra da sociologija kao nauka još nije dostigla takav nivo da bi mogla da objasni suštinu pojava zdravlja i bolesti u društvu utvrđujući bilo njihove funkcije bilo njihove uslove.
Zbog toga su i pokušaji razlikovanja normalnog i patološkog (prestupničkog) ponašanja opterećeni ideološkim pristrasnostima i subjektivnim, deduktivnim pretpostavkama.
Potrebno je dakle, naći objektivna merila za definisanje normalnog i patološkog i umesto da se prevremeno teži da se dopre do suštine pojave treba tražiti jednostavno kakav spoljni, neposredno opažljiv, ali objektivan znak koji će nam omogućiti da ove dve vrste činjenica razlikujemo jednu od druge.
Prema tome, definisanje prestupničkog ponašana sa stanovišta društvenih normi i društvene reakcije ima, nesumnjivo i određene prednosti i ograničenja, koja treba imati u vidu kako u teorijskim razmatranjima tako i u iskustvenim istraživanjima.
Prema Digensu, sociologija devijacije oslanja se na kriminološka istraživanja ali isto tako sprovodi istragu koje se nalazi izvan područja krivičnog prava.
Pre svega, prestupničko ponašanje definisano je u odnosu na društvene norme a ne u odnosu na strukturu ličnosti.
Sa sociološkog stanovišta prestupničko ponašanje kao kršenje društvenih normi nema dakle, kao suprotnost normalno ponašanje već ponašanje koje se saglašava sa društvenim normama.
Prestupničko ponašanje je dakle, svako ljudsko ponašanje koje u značajnoj meri odstupa odnosno krši društvene norme jedne zajednice i izaziva društvenu reakciju neodobravanja.
Prestupničko ponašanje obuhvata ne samo ono što pojedinac čini, njegovu delatnost već i ono što misli, njegove stavove kao i njegova osećanja.
Nesumnjivo je da je ljudska delatnost povezana i sa onim šta ljudi misle i osećaju. Ipak, s obzirom na društvene posledice ovih različitih aspekata ljudskog ponašanja društvo je najviše zainteresovano za ono što ljudi čine.
Zbog toga se i sociologija prestupničkog ponašanja skoro isključivo bavi prestupima kao ljudskim akcijama.
Američki sociolog Edvin Lemert smatra da je činjenje samo jedan vid prestupničkog ponašanja.
Određena vrsta prestupničkog ponašanja, najčešće se povezuje u posebnu subkulturu koja između ostalog ima i svoj način izražavanja različit od drugih subkultura i od kulture u celini.
Ali pored toga, ima slučajeva da se prestupničko ponašanje javlja samo u simboličkom vidu i da takva osoba koja vrši takvo prestupničko ponašanje ne krši društvena pravila.
Ona je problem za sebe ali ne i za druge, mada može i to postati.
U odnosu na društvene norme, samo ona ponašanje koje značajnije odstupaju, ili krše društvene norme, nazivaju se prestupničkim ponašanjem.
Naime, kada se prestupničko ponašanje definiše u odnosu na društvene norme, tada je društveno dozvoljeno ono ponašanje koje je u skladu sa zahtevima sadržanim u normama date zajednice. Taj sklad, međutim, nije nikada potpun, već postoji uvek izvesna odstupanja, ali koja su neznatna i zajednica takva odstupanja toleriše.
Koje će odstupanje od normi biti tolerisano, zavisi od mnogih činilaca, a pre svega od:
- funkcionalne važnosti norme,
- sankcija koje se predviđaju,
- situacije u kojoj se odstupa od društvenih normi i dr.
Takva odstupanja od društvenih normi su svakodnevna pojava, ali pošto ona nisu za društvo i pojedinca u većoj opasnosti štetna, društvo na ova odstupanja ne reaguje na organizovan način, koji je inače karakterističan za kršenje zakonskih normi.
Društvena reakcija je naredna oznaka kojom se definiše pojam prestupničkog ponašanja. Odstupanje od društvenih normi izaziva društvenu reakciju neodobravanja. Ova reakcija se ostvaruje na različite načine ali uvek ima za cilj da pojedinca, koji se prestupnički ponaša i na taj način ometa ili razara postojeće društvene odnose, primora da se ponaša u skladu sa društvenim zahtevima.
Odstupanje od društvenih normi kao objektivni društveni čin, postaje prestupničko ukoliko je kao takvo i označeno od strane društva, odgovarajućim reagovanjem osude. Međutim, da bi prestupničko ponašanje moglo da izazove društvenu reakciju, treba da bude vidljivo pripadnicima grupe ili zajednice.
Konačno, o samom terminu prestupničkog ponašanja. U savremenoj sociološkoj teoriji o prestupničkom ponašanju ima i drukčijih gledišta. Prema nekim veoma raširenim shvatanjima, odstupanjima od društvenih normi shvataju se i one ljudske akcije koje su izuzetno pozitivne za društvo i na koje društvo reaguje odobravanjem.
Ukoliko se prestupničko ponašanje ili devijantnost kao oznaka nekih oblika ponašanje, jasno definiše nije potrebno tražiti neki drugi naziv.
Postoji u principu više definicija prestupničkog ponašanja.
Prestupničko ponašanje ili devijantnost može da se definiše kao nekomformnost ili nesklad s obzirom na skup normi koje su prihvaćene od strane znatnog broja ljudi u zajednici ili društvu.
Prestupničko ponašanje se definiše kao odstupanje od društvenih normi ili očekivanja društvenog sistema.
Prestupničko ponašanje se definiše kao ponašanje koje krši društvene norme.

Prema statističkoj definiciji prestupničkog ponašanja, svako ponašanje koje odstupa od proseka jeste prestupničko ponašanje.
Prestupničko ponašanje je nešto u suštini patološko što otkriva pristustvo bolesti. Ovo gledište se zasniva na medicinskoj analogiji i pretpostavlja definiciju zdravog ponašanja. Ali pošto ne postoji slaganje o tome šta je zdravo ponašanje još manje slaganja postoji kada je se opisuju vrste ponašanja koje se smatraju prestupničkim.
Osim toga, termin prestupničko ponašanje je u sociološkoj literaturi korišćen kao tehnički izraz, pre nego termin sa moralnim značenjem.
Međutim, u široj upotrebi ljudi terminu prestupničko ponašanje pridaju i moralnu konotaciju koja proizilazi iz njihovog iskustva da kršenje društevnih normi može da ugrozi njihove odnose i opstanak društvene zajednice.