Kraj hladnog rat i raspad bipolarne strukture sveta na prelazu iz osamdesetih u devedesete godine dvadesetog veka doneo je u prvi plan političkih i teorijskih rasprava temu globalizacije. Međutim prve oblike globalizacije možemo zapaziti povezivanjem svetova ekspanzijom velikih religija i civilizacija, vojnim osvajanjima i džinovskim carstvima, putevima svile i pomorskom trgovinom u starom veku. Sledeći talas globalizacije dolazi sa periodom renesense, otkrićem novih svetova i novih pomorskih puteva ali i Gutembergovim otkrićem štamparske mašine. Naredni talas globalizacije pokrenut je industrijskom revolucijom i kolonojalnom ekspanzijom koja karakteriše međunarodne odnose sve do početka I svetskog rata.
Savremeni talas globalizacije ima ubrzani ritam i u njemu dominira proces sve gušće povezanosti i međuzavisnosti. On je nastao pod uticajem ubrzane tehnološko-informatičke revolucije i usponom sve moćnijih transnacionalnih i nadnacionalnih ekonomskih sila i političkih institucija. Došlo je do formiranja globalnog tržišta i do formiranja svesti o sve većoj međuzavisnosti i njom izazvane kompresije prostora i vremena kao i do rasprostiranja istovetnih formi organizacije života na gotovo celokupnom socijalnom prostoru sveta. Najznačajnija odlika globalizacije, ipak, je širenje demokratije. Simultano sa tim procesom ide i uspon neolibelarne ekonomije, praćen produbljivanjem jaza između bogatog Severa i siromašnog Juga, zaoštravanjem socijalnih problema i globalizacijom siromaštva.
Globalizacija tržišnih privreda
Transnacionalni finansijski kapital je, danas, ključna sila ekonomske integracije sveta, igra odlučujuću ulogu u procesima ekonomske globalizacije i njime su podređene kako organizovani rad tako i, sve više, nacionalne države. Za transnacionalne kompanije državne granice predstavljaju prepreke koje se lako savladavaju. Ograničenja u prometu robe izbegavaju se proizvodnjom na licu mesta. Teškoće u prenošenju sredstava otklanjaju se time što se plaćanja obavljaju unutar preduzeća, pa mogu da dobiju proizvoljan osnov. Na isti način se nalaze i najpovoljnija rešenja u pogledu poreskih obaveza i rasterećivanja. Danas je veliki deo tog kapitala van kontrole političkih institucija i najmoćnijih država sveta i on presudno utiče na preoblikovanje savremenih ekonomskih veza i odnosa.
Odnos industrijski razvijenih zemalja i zemalja u razvoju na svetskom tržištu vrlo je nepovoljan za ove poslednje. Međunarodni ekonomski poredak nastao u imperijalizmu, zasnovan na podeli rada između industrijskih proizvođača i proizvođača sirovina, samo je delimično izmenjen. Međutim naglim razvojem tehnologije, industrijska proizvodnja je znatno nadmašila vrednost proizvodnje sirovina i omogućila proizvodnju i onih proizvoda za koje dotična zemlja nema prirodnih sirovina.
Ovaj razvoj je stvorio ogroman ekonomski jaz između te dve grupe zemalja tako da je dovedeno u pitanje normalno funkcionisanje međunarodnih ekonomskih odnosa. Mnoge zemlje, bogate prirodnim sirovinama, zaostale su zbog industrijske nerazvijenosti. Takve zemlje moraju da uvoze kompletnu tehnologiju iz razvijenih zemalja, čime se neprekidni odražava zavisnost. Prenos tehnologije kontrolišu multinacionalne kompanije, kojima je cilj da dođu do ekstraprofita koji se najlakše ostvaruje izvozom gotove tehnologije a ne tehničkim osposobljavanjem dotične zemlje za samostalan razvoj sopstvene proizvodnje.
U ovom slučaju zemlja izvoznik zadržava monopol daljeg usavršavanja a uvoznik mora da prati zamenu tehnologije ako hoće da ostane konkurentan na svetskom tržištu. Takođe, države ne mogu više unutar svojih granica da razvijaju sve oblike proizvodnje zato što nemaju odgovarajuće proizvodne uslove ili zato što bi zbog nepovoljnih prirodnih uslova proizvodnja bila nerentabilna ili nerentabilna za svetske uslove, pogotovu u slučaju prozirnih i otvorenih granica. Svako globalno društvo mora biti samodovoljno, međutim nijedno društvo ne može biti apsolutno samodovoljno, što je veća povezanost i integracija mogućnost za samodovoljnošću se ubrzano smanjuje. Samodovoljnost je uvek relativna, a želja neke države ili regiona da to dostigne, može dovesti samo do negativnih posledica za sopstveni razvoj. Razvoj svetskog tržišta doveo je do toga da se vrednost proizvedenih roba unutar nacionalnih privreda u konačnom obračunu meri upoređenjem sa cenama na svetskom tržištu, te stoga, ona zemlja koja proizvodi uz najniže troškove proizvodnje ostvaruje najveću dobit na svetskom tržištu.
Klasična ekonomska teorija tvrdi da je međunarodna trgovina korisna za sve zemlje i njihove građane. Takvo uverenje se zasniva na ideji “komparativnih prednosti” – svaka zemlja treba da se opredeli za proizvodnju onoga što joj najbolje uspeva, i razmenjuje te proizvode za druge, kako bi se u globalnoj ekonomiji postigla najefikasnija raspodela resursa i najviši nivo proizvodnje i rasta u svim zemljama. Polazi se od pretpostavke da trgovina vodi ka rastu, čime se, opet, unapređuje razvoj na nacionalnom nivou i smanjuje siromaštvo. Iako se priznaje da trgovina u svakoj ekonomiji proizvodi i “dobitnike” i “gubitnike, teorija glasi da “gubitnici” mogu da nadoknade gubitak iz neto dobiti. Ipak taj razvoj je doveo do stvaranja svetskog sistema međunarodne podele rada, u kome se jasno prepoznaju tri grupacije država: zona razvijenih država (SAD,EU, Japan), periferna zona država trećeg sveta koju karakteriše nerazvijena ekonomija i slaba legitimacijska osnova vladanja, poluperiferna zona koju čine određene države jugoistočne Azije i arapske zemlje proizvođači nafte.
Razumljivo je da zemlje u razvoju ne mogu biti zadovoljne ovakvim stanjem, te se u međunarodnim odnosima zalažu za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog poretka. Taj novi poredak bi mogao otkloniti uzroke podređenog položaja jednog broja zemalja u svetskoj ekonomiji na taj način što bi se u svetskim razmerama učinila preraspodela podele rada putem industrijske specijalizacije regiona i zemalja.
Za uspešno uvođenje novog poretka razvijene zemlje bi morale da obezbede još povoljniji tretman za zemlje u razvoju, obezbede veće investicije i ozbiljno rade na otpisu zaostalih dugova. Kao najvažniji igrač u tom procesu pojavljuje se Svetska trgovinska organizacija. STO, sa sedištem u Ženevi, zvanično je definisana kao "zakonska i institucionalna osnova multilateralnog trgovinskog sistema", čime je obuhvaćena njena uloga kao foruma za pregovore i sređivanje sporova i "čuvara" trgovinskih propisa. Osnovni principi STO predstavljaju postulate na kojima bi trebalo da se razvijaju međunarodni trgovinski odnosi današnjice. STO inisistira na sveobuhvatnoj liberalizaciji trgovine. Tu se podrazumeva da zemlja-članica u razmeni robe i usluga treba da se pridržava ovog čitavog skupa principa. Ovi principi istovremeno su i principi na kojima se zasniva privredni rast u otvorenoj privredi.
Oni su neophodni elementi svake strategije koja ima za cilj da zemlja maksimizira sopstvenu korist od liberalizacije trgovine, to jest da maksimalno ubrza sopstveni privredni rast. Središnji deo zauzima klauzula najpovlašćenije nacije kojom se strane ugovornice obavezuju da sve olakšice koje jedna strana daje nekoj zemlji mora da da i svakoj drugoj pod jednakim uslovima. Sa ovim principom tesno je povezan princip nacionalnog tretmana koji onemogućava diskriminaciju na nacionalnom tržištu određene zemlje u odnosu na proizvode koji dolaze iz bilo koje druge zemlje članice. STO je baziran i na principu predvidljivosti jer svi propisi i odluke vezane za oblast trgovine moraju biti jasno istaknuti i publikovani tako da svaka zainteresovana zemlja unapred bude upoznata sa procedurama koje važe u dotičnoj zemlji.
Princip nereprociteta za zemlje u razvoju podrazumeva da one ne moraju na odobrene koncesije odgovarati koncesijama u istoj meri, čime im se omogućava povoljniji položaj i veća mogućnost za razvoj. Veliki broj zemalja se u svom uvozu poljoprivrednih proizvoda oslanja na snabdevanje jeftinim, subvencionisanim proizvodima iz razvijenih zemalja. Pošto će ubrzana liberalizacija, koja je proklamovana kao cilj, dovesti do smanjivanja subvencija jasno je da je ovim zemljama potrebno pružiti pomoć.
U tu svrhu ustanovljen je odgovarajući mehanizam u vezi sa pružanjem pomoći u hrani, pružanje osnovnih prehrambenih proizvoda u formi besplatne pomoći i pomoć u razvoju poljoprivrede. Takođe se ukazuje na mogućnost dobijanja pomoći od MMF-a i Svetske banke za kratkoročno finansiranje komercijalnog uvoza hrane.
Možda i najvažniji zadatak STO, u bliskoj budućnosti, biće da igra aktivnu ulogu u procesu globalizacije svetske privrede, kako taj proces ne bi bio stihijski i nekontrolisan. STO se suočava i sa izazovom rastućeg ali neujednačenog pokreta protiv globalizacije koji svoj koren nalazi u zabrinutosti javnosti oko uticaja liberalizacije trgovine na zapošjavanje, životni standard i životnu sredinu. Taj pokret je najveći deo svog besa usmerio na STO i stekao znatan uticaj na svest koju javnost sirom sveta ima o toj organizaciji.
U novembru 2001. članice STO su se sastale u Dohi, glavnom gradu Katara da bi se saglasile o Agendi za razvoj iz Dohe, sračunatoj na početak pregovora o većem otvaranju svetskih tržišta za poljoprivredne i industrijske proizvode. Taj sastanak posvećen pregovorima o trgovini bio je nazvan “runda iz Dohe” i bio je sračunat na rad na stvaranju sistema pravila trgovine koji bi bio pošteniji prema zemljama u razvoju. “Runda iz Dohe” predstavlja prvi ozbiljniji pokušaj međunarodne zajednice da smanji razne subvencije i zaštite koja postoje u razvijenim zemljama.
Interesne sfere civilizacija
Od završetka hladnog rata, odnosi izgrađeni u NATO-u dobijaju i jednu drugu dimenziju. NATO, koji je nastao zbog Sovjetske opasnosti, izgubio je svoj smisao postojanja. Zemlje koje nisu pripadale (u istorijskom smislu) zapadnoj crkvi sada svojim formalnim postojanjem ostaju samo istureni igrač Zapada kojeg zapravo Zapad neće. To se odnosi naravno na zemlje koje istorijski i ubuduće treba da budu zemlje koje pripadaju drugim civilizacijskim krugovima. Turska je zemlja koja pokušava na osnovu geografske i političke odrednice da uđe u evropske integracije, ali za sada ona je samo eksponent NATO interesa prema istoku. Opšti je stav da je to zbog njenog islamskog porekla.
Kina u bliskoj prošlosti prolazi različite puteve političko-kulturološkog razvoja, a sadašnja kineska vlada vidi matičnu Kinu kao stožera kineske civilizacije. Ekonomija u "zemlji Tigrova" je velikim delom pod kontrolom Kineza i kapital koji Kinezi poseduju nesrazmeran je procentu stanovništva u zemljama u kojima žive. U Maleziji, gdje su 1/3 stanovništva, Kinezi u potpunosti u rukama drže privredu. Kineski kolos se budi iz stogodišnjeg sna i krupnim koracima grabi u globalnu utakmicu.
Oružje i demokratija
Analizirajući odnose između država i skupina iz različitih civilizacija, najveću podložnost sukobu ima islamska civilizacija. Pored islama, najveći oponent zapadu je Kina. Zapad pokušava i pokušavaće da zadrži svoj nadmoćni položaj i odbraniti svoje interese, definišući te interese kao interese "svetske zajednice". Kao instrument Zapad koristi MMF i druge institucije uz licemerno ponašanje i dvostruka merila posebno kada su u pitanju islamske zemlje. Odnosi zapada sa islamskim zemljama su različiti od slučaja do slučaja što je posledica nejedinstva izazvanog imperijalnom ostavštinom. Međutim, i takve teze gube na jačini još od sedamdesetih godina.
Afganistan je u vremenu od 1979-1989. bio poprište sukoba interesa na kojem je Sovjetski Savez doživeo poraz i poniženje ravno onom američkom u Vijetnamu, a zapad to doživeo kao odlučnu pobedu u hladnom ratu. Sovjetski Savez u pokušaju da podrži satelitsku državu izvršio je invaziju kojoj su se po prvi put uspešno odupreli muslimani na nivou civilizacijskog, a ne klasnog ili nacionalnog načela .
Pobeda džihada dala je muslimanima slatki osećaj samopouzdanja i moći. Amerika je za svoj račun uložila preko CIA ogromne sume novca (oko 3,5 milijardi dolara) i napredne tehnike (stingeri). Stingeri su očistili nebo iznad Afganistana od sovjetskih vazduhoplova, ali su mudžahedini iz čitavog islamskog sveta potukli drugu po veličini silu u svetu. 25 000 dobrovoljaca, mahom iz arapskih zemalja, bilo je finansirano od Saudijske Arabije, a Pakistan je bio logistička baza u kojoj su obaveštajci iz Pakistana uz pomoć agenata CIA izvršili obuku mudžahedina.
Sovjete su na kraju porazila tri faktora s kojima se nisu mogli efikasno nositi niti su ih mogli osujetiti: američka tehnologija, saudijski novac, muslimanska mnogoljudnost i verski žar. Afganistanski rat je postao civilizacijski rat zato što su ga muslimani svuda shvatili kao takvog i okupili se protiv Sovjetskog Saveza.
Rat u zalivu je civilizacijski rat iz tog razloga što je zapad intervenisao u muslimanskom sukobu, a muslimani tu intervenciju shvatili kao rat protiv njih samih i kao nastavak zapadnog imperijalizma. Na početku je zapad imao podršku mnogih muslimanskih vlada koje su pod uticajem javnog mnjenja redefinisali svoj odnos, da bi intervenciju koalicionih snaga u Kuvajtu na kraju tumačili kao napad na Islam. Ni ostale nezapadne zemlje nisu ostale na ranijoj podršci zapadu, nego su sukob okarakterisali kao sukob istoka i zapada. Raniji sukobi potisnuti su u stranu i "istaknuti su neprijatelji do Sudnjeg dana" .
Verske vođe pozivale su na džihad, a narod je masovno protestovao. Zalivski rat je bio rat za naftne resurse koje bi protivzapadni režimi mogli upotrebiti kao oružje protiv zapada. Amerika ga je vodila za svoj interes, ali nije uspela zbaciti Sadama Huseina sa vlasti. Kuvajt i Saudijska Arabija su države koje su pod sigurnosnim kišobranom zapadne vojne moći i kao takve su ovisne i potčinjene. Kako Zapad u širenju atomskog naoružanja vidi opasnost i ogreženost za vlastite interese, on je zainteresovan da spreči nezapadne zemlje da dođu u posed istog. Poseban strah Zapad ima od islamskih zemalja koje poseduju ili su na putu da usvoje tehnologiju za izradu atomskog naoružanja, ali i nosača takvog naoružanja kao što su balistički projektili i sl.
Tehnologije za izradu balističkih projektila nuklearnih bojevih glava ili nuklearnih reaktora prosleđene su iz Kine i Severne Koreje, koje imaju vlastite vojne i političke interese - u zemlje kao što su Irak, Pakistan itd. - kao i iz Rusije, koja je zbog katastrofalnog ekonomskog stanja u zemlji prinuđena da svoje stručnjake i tehnologije prodaje zainteresovanim stranama (kako bi na bilo koji način očuvala interese ekonomske prirode). Ono što je sigurno je to da će Zapad i dalje pokušavati i pokušava da ograniči i uspori procese kojima će druge zemlje doći u posed tehnologije masovnog uništenja, ali je sasvim izvjesno da je to unapred osuđeno na neuspeh.
Ono čega se Zapad boji je korišćenje nuklearnog naoružanja u terorističke svrhe. Terorizam je, bez sumnje, najveća aktuelna opasnost za savremeni svet otkako je srušen bipolarni sistem. Danas je ne samo uskom krugu političara i eksperata jasno da je savremenom terorizmu svojstveno nanošenje što većih civilnih žrtava da bi se postigao određeni politički cilj. To je novi vid ratovanja kojem su masovni zločini nad civilima glavno sredstvo u borbi sa suprotnom stranom. Ono čega se još Evropa boji je migracija iz islamskih zemalja koja bi mogla od Evrope, futuristički gledano, napraviti podvojenu zemlju. Takav imigracioni talas je posledica velikog prirasta stanovništva i teške ekonomske situacije u zemljama iz kojih dolaze. U Francuskoj je sredinom devedesetih procenjena brojka od 4 miliona muslimana, a u celoj zapadnoj Evropi i do 13 miliona.
Pretraga
Spisak članova
Kalendar
Pomoć
