Osmansko carstvo

Maturski, seminarski i diplomski radovi iz istorije.

Osmansko carstvo ili Osmanlijsko carstvo (dobilo ime po svom osnivaču, Osmanu I) je bilo carstvo koje je postojalo od 1299. do 1923. godine (624 godine).
Na vrhuncu moći, obuhvatalo je Anatoliju, Srednji istok, deo Severne Afrike i jugoistočnu Evropu. Osnovalo ga je pleme Okhuz-Turci u zapadnoj Anatoliji, a vladari su potekli iz dinastije Osmanlija. U diplomatskim krugovima carstvo je često nazivano Visokom portom ili samo Portom, što je poteklo od francuskog prevoda otomanske reči Bab'i'ali (tur. Bâb-i-âlî), što znači „visoka kapija“, prema ceremoniji dobrodošlice za strane ambasadore koju je sultan priređivao na ulazu u palatu. Ova ceremonija je tumačena i kao interpretacija pozicije carstva na prelazu iz Evrope u Aziju. U svoje vreme, Osmansko carstvo često je nazivano i Tursko carstvo ili Turska, ali ga ne treba mešati sa modernom nacionalnom državom Turskom. Porta je kasniji naziv za otomansku Vladu u Carigradu.
U 16. i 17. veku Osmansko carstvo je bilo među najmoćnijim svetskim silama, a države Evrope su se osećale ugrožene zbog stalnih turskih napredovanja preko Balkanskog poluostrva. Na vrhuncu moći, carstvo je zauzimalo teritoriju od ŠŠ11.955.000 km² ]]. Od 1517. pa na dalje, otomanski sultan je bio i islamski kalif, a carstvo je od 1517. do 1922. (ili 1924) bilo kalifat - islamska država. Godine 1453., Osmansko carstvo je osvojilo Konstantinopolj (Carigrad) i time privelo kraju postojanje Vizantijskog carstva. Grad je postao otomanska prestonica. Ime grada je promenjeno u Istanbul tek u vreme Republike 1930. godine. Nakon Prvog svetskog rata, tokom koga su saveznici osvojili većinu turskih teritorija, otomanska elita je postavila temelje savremenoj Turskoj za vreme Turskog rata za nezavisnost.

OSMANSKO CARSTVO

Osmansko carstvo je jedna od glavnih političkih sila koje su tokom veoma dugog perioda uticale na istoriju jugoistočne Evrope. Od XIV pa sve do početka XX veka osmanska država bila je najveća politička organizacija u ovom regionu.
Međutim, to nije jedini razlog iz kog proučavamo osmansku istoriju jugoistočne Evrope. Osmansko carstvo je važno zbog načina na koji narodi jugoistočne Evrope određuju svoj identitet. Upravo zato što su se borili protiv Osmanlija, ovi narodi sebe smatraju delom hrišćanske Evrope. Osim toga, osmanska vlast često se okrivljuje i za ekonomsku zaostalost i haotičnu političku situaciju kakve i dan-danas možemo zateći u mnogim zemljama jugoistočne Evrope. No, mi ovde nećemo razmatrati da li su Osmanlije krive za ove pojave ili nisu: ova i mnoga druga pitanja moći ćemo da sagledamo u objektivnijem svetlu ako se pobliže pozabavimo različitim svedočanstvima iz osmanskog perioda naše zajedničke istorije.
Postoji još jedan razlog iz kog treba nanovo da se posvetimo osmanskoj istoriji. U poslednjih nekoliko decenija, proučavanje Osmanskog carstva doživelo je neobično jak zamah, i to ne samo u Turskoj i zemljama jugoistočne Evrope nego i u zapadnoj Evropi, u SAD, pa čak i u Japanu. Istoričarima su odnedavno dostupni novi izvori građe, kojima se može pristupiti i preko starih i preko novih metoda, pa je predstava o Osmanskom carstvu sada sadržajnija, potpunija i nešto objektivnija. Osim toga, neke stvari koje su ranije važile za nesporne činjenice sada su, zahvaljujući ovim novim saznanjima, dovedene u pitanje ili su čak odbačene.
Često se kaže da je Osmansko carstvo bilo turska država. Istini za volju, osnivači osmanske države i dinastije jesu bili turskog porekla, ali se osmanska država širila s novim osvajanjima i s vremenom obuhvatala mnoge narode koji su govorili različitim jezicima i imali različite vere. Štaviše, i samu vladajuću klasu u Osmanskom carstvu su tokom većeg dela njegove istorije činili ljudi iz različitih etničkih grupa. Od „klasičnog doba“ Mehmeda II i Sulejmana pa do jačanja nacionalizma u XIX veku čak su i sami pripadnici vladajuće klase pod „Turcima“ podrazumevali proste i nepismene seljake iz Male Azije s kojima nisu hteli da imaju ništa. Zato predstavnici osmanske vlasti i učeni ljudi svoju državu nikad i nisu zvali turskom, nego devlet-i aliye,
Visoka porta, ili devlet-i ali-Osman, država Osmanove loze. Kao i u većini drugih srednjovekovnih i ranih novovekovnih država, i ovde je lojalnost dinastiji bila važnija od pripadnosti etničkoj grupi.
I predstava o „osmanskoj despotiji“ osporena je u novijim istorijskim istraživanjima. Najvažniji argument koji obara tezu o „osmanskoj despotiji“ jeste to što se osmansko društvo tokom svoje duge istorije i te kako menjalo. Tačno je da su sultani, bar tokom „klasičnog doba“, imali neograničenu vlast i da su kontrolisali sve što se dešava širom svih osvojenih oblasti. Međutim, carevinu koja se prostirala na tri kontinenta nije bilo lako nadgledati, naročito s onako ograničenim tehničkim sredstvima kakva su postojala u poznom srednjem veku i na početku novog doba. Čak je i slavni sistem timara, zahvaljujući kojem su sultani mogli da kontrolišu najznačajniji deo vojske, zapravo bio samo sredstvo kakvo se koristilo u svim razvijenijim poljoprivrednim društvima s nešto većom teritorijom i stanovništvom, sredstvo, dakle, kojim se na lokalnom nivou postizalo ono što se, s obzirom na nizak stepen razvoja novčane privrede, nerazvijen saobraćajni sistem i nerazvijen sistem komunikacije, nije moglo postići na nivou čitave zemlje – naime, uspostavljanje vlasti licem čitave zemlje, a preko grbače seljaka, kako bi se očuvali red i mir i kako bi se obezbedio prenos svakog proizvedenog viška u ruke same vladajuće elite. Ni sultanova kontrola nad timarima ni njegov monopol na vatreno oružje (Osmansko carstvo možemo smatrati „barutnim carstvom“, mada to važi i za neke druge velike države na početku novog veka) nisu uspeli da prežive krizu kakvu je doneo kraj XVI veka.

Dalje, koliko god da su tvrdili da imaju apsolutnu vlast, i sultani su, kao i većina drugih samodržaca u Aziji, Evropi i drugde u svetu, morali da poštuju ograničenja kakva im je nametao Božji zakon – u osmanskom slučaju, šerijat. Sultan je o ova ograničenja ponekad mogao da se ogluši uz pomoć šejh-el-islama, vrhovnog verskog poglavara, ali to nam samo kazuje da je sultan i te kako bio svestan toga da ipak nema neograničenu moć. Jednostavnije rečeno, „despotska“ vlast osmanskih sultana teorijski je zavisila od Boga, a praktično od okolnosti kakve vladaju među ljudima.

Razlika između društava i stanovništva jugoistočne Evrope, s jedne, i osmanskih osvajača/tlačitelja, s druge strane, okosnica je mnogih naših nacionalnih verzija istorije. Nema nikakve sumnje u to da je i tokom osvajanja i tokom duge osmanske vladavine sukoba bilo mnogo, i da su vlastodršci umeli biti i okrutni. Pa ipak, čitavu istoriju jugoistočne Evrope od XIV do XX veka ne čine samo sukobi. Kao i u mnogim drugim društvima kojima vlada nadnacionalna i multikonfesionalna carska država, ljudi se nisu samo opirali već su i tražili načina da se prilagode istorijskoj situaciji, da stvore bolju budućnost i za sebe i za zajednicu kojoj pripadaju. Ponekad je u tom cilju valjalo „pregovarati“ s vlastodršcima, a ponekad i aktivno sarađivati s njima kako bi se stekle lične ili kolektivne povlastice. Ponekad je valjalo pokoriti se vlastima, ali ponekad je