Vrste mesne nadležnosti - Građansko procesno pravo

Actor sequitur forum rei - u pogledu opšte mesne nadležnosti Zakon propisuje pravilo koje sadrže i pravni sistemi drugih zemalja: za tužbu je nadležan sud na čijem području tuženi ima prebivailište (Actor sequitur forum rei).

Kao obrazloženje ovog pravila izneto je shvatanje po kome u pravnom poretku postoji pretpostavka da subjektivna prava nisu povređena. Tužilac tu pretpostavku obara.

Zato je razumljivo da on tužbu treba da pod¬nese sudu na čijem području se nalazi prebivalište lica kome se povreda prava pripisuje. Međutim, za objašnjenje ovog pravila nije nužno pribegavati prednjoj pretpostavci. Jer, opšta mesna nadležnost po prebivalištu tuženog je, prosto, pravičnija od one po prebivalištu tužioca. Položaj tuženog bi se otežao ako bi on bio opterećen dolaskom na mesto koje odgovara tužiocu, i troškovima koje taj dolazak povlači. Opšta mesna nadležnost po prebivalištu tužioca mogla bi biti zloupotrebljena i za šikaniranje tuženog.

Pojam prebivališta nije određen Zakonom ο parničnom postupku. U Osnovnom zakonu ο evidenciji prebivališta i boravišta građana, prebivalište je definisano kao mesto u kome se jedno lice nastanilo sa namerom da u njemu stalno živi.

Ovako određen pojam prebivališta je, kao prihvatljiv za parnični postupak, usvojen u praksi i nauci građanskog procesnog prava. Prednje pravilo je dopunjeno drugim, po kome se opšta mesna nadležnost vezuje za boravište. Naime, ako tuženi nema prebivalište u matičnoj državi, ni u nekoj drugoj državi, opšte mesno nadležan je sud na čijem području on ima boravište. Praktični značaj ove odredbe je mali. Boravište je mesto u kome građanin privremeno boravi.

Zakon vezuje opštu mesnu nadležnost za boravište u još jednom slučaju: ako tuženi, pored prebivališta, ima u drugom mestu i boravište, a prema okolnostima može se pretpostaviti da će u tom mestu duže vremena ostati, opšte mesno nadležan je, pored suda prebivališta, i sud na čijem području on ima boravište. Do primene ove odredbe dolazi, na primer, u slučaju tužbe po mestu u kome student boravi na studijama ili gde sezonski radnik radi.
Primera radi, u bivšoj Jugoslaviji, jugoslovenski državljanin koji stalno živi u inostranstvu, gde je upućen na rad od strane državnog orgama ili radne organizacije, zadržavao bi svoju opštu mesnu nadležnost po mestu svog poslednjeg prebivališta u bivšoj Jugoslaviji.

Pravilo Actor sequitur forum rei sprovedeno je na odgovarajući način i u pogledu tuženog pravnog lica. Za spor protiv društveno-političke zajednice, opšte mesno nadležan je sud na čijem se području nalazi sedište njenog predstavničkog organa. Kad se tužba podnosi protiv radne organizacije, kao opšte mesno nadležan predviđen je sud na čijem je području njeno sedište. Isto pravilo važi i za spor koji se pokreće protiv društveno-političke organizacije. Kao sedište pravnog lica smatra se mesto gde se nalaze njegovi organi upravljanja.

U našem pravu, prednje pravilo ne znači da promena prebivališta ili sedišta posle podnošenja tužbe sudu povlači i prestanak nadležnosti. Sud koji je bio opšte mesno nadležan u vreme prijema tužbe, zadržava to svojstvo i ako se tuženi posle toga preseli ili premesti svoje sedište na područje drugog suda.