RELIGIJA KAO FAKTOR POLITIČKE KULTURE I EKONOMSKOG RAZVOJA

S A D R Ž A J:


1. Protestantska etika

Razvoj ekonomski racionalnog razmišljanja

1.2. Teološko-filozofski koreni protestantske etike

2.Pravoslavlje

Razvoj odnosa Istočne crkve i države

Teološko-filozofski koreni pravoslavlja

3. Zaključak


Pojam političke kulture nastao je pri pokušaju da se objasni zašto formalno isti modeli u različitim društvima ne daju iste rezultate. U tom nastojanju su Gabriel Almond i Sidnej Verba, pioniri izučavanja političke kulture, kao nezaobilazne varijante u analizi funkcionisanja političke zajednice uveli i ulogu pojedinca odn. političke orijentacije pojedinca i skupa pojedinaca (društva). Shodno tome su političku kulturu definisali dvodimenzionalno:

s jedne strane se radi o stavovima pojedinaca prema političkom sistemu, a sa druge o shvatanju uloge pojedinca unutar sistema.

Istraživanja političke kulture se na taj način svode na analizu opštih shvatanja politike i principa na kojim ta politika počiva, a koji usidreni u zakonima, običajima, pozitivnim pravilima, doktrinama i praksama odnosno u najdubljem sloju jednog društva. Pri tome se ta istraživanja podjednako osvrću i na okolnosti i moguće uzroke tih opštih shvatanja politike, koji se najčešće nalaze u specifičnom istorijskom razvoju, institucionalnim, ideološkim i religijskim normama i socio-ekonomskim uslovima.

Problem međutim, na koji se nailazi ogleda se u poteškoći utvrđivanja da li principi proizilaze iz zakona, institucija, običaja, doktrina itd. ili obrnuto. Osim toga je nemoguće pa čak i nepoželjno uspostaviti hijerarhiju uzroka i uticaja koji čine tj. utiču na političku kulturu, jer su oni koliko raznosvrsni, toliko i međusobno uslovljeni i povezani.

Tako bi u istraživanju političke kulture u Srbiji pažnja – između ostalog – trebalo da se obrati kako na sistemske uzroke poput specifičnog razvoja institucija i društva u socijalističkoj Jugoslaviji usled okolnosti proisteklih iz hladnog rata, tako i na preovladavajući i vekovima stvaran vrednosni sistem, koji je znatno odredio ulogu pojedinca unutar društva i njegov odnos prema istom.

Izbegavajući pokušaj jednog sveobuhvatnog prikaza pomenutih uzroka i faktora u posmatraćemo samo jedan – religiozni sadržaj pravoslavne crkve odn. religioznost, njen uticaj na pojedinca i time u širem smislu na političku kulturu u Srbiji.

Kao svojevrsni pionir proučavanja značaja religije, Maks Veber je početkom dvadesetog veka pokušao objasniti kako i zašto je došlo do specifičnog ekonomskog razvoja i utemeljenja kapitalizma pre svega u zemljama Zapadne Evrope, dok je taj isti „duh kapitalizma“ uprkos drugih datih predispozicija zaobišao ili bar u znatno manjoj meri zahvatio druge delove Evrope odn. sveta.

Pri tome Veberova namera nije bila da pruži spiritualno uzročno-posledično tumačenje date kulture i istorije, niti je verovao da je protestantizam isključivo uslovio kapitalizam.

Svestan koliko velike, toliko ipak i ograničene uloge vere u razvoju kapitalizma, Veber je samo pokušao da istoj dodeli odgovarajuće mesto među ostalim činiocima
društvenog i ekonomskog razvoja. Pri tome se strogo držao idealno-tipske metode, koja počiva na opisivanju „čistog“ ispoljavanja istorijskih pojava bez ikakvog vrednovanja.


1. Protestantska etika

Koreni protestantske etike se s jedne strane mogu tražiti u počecima sistematsko-metodskog razmišljanja i shvatanja u Staroj Grčkoj koje čini kamen temeljac evropske filozofije pa time i racionalizma, a s druge strane u teologiji hrišćanstva.


1.1. Razvoj ekonomski racionalnog razmišljanja


Usled čestih nepredvidivih ratova, nedostatka sigurnosti i samim tim nemogućnosti dugoročnog ekonomskog planiranja i delovanja, individua se u antičko doba može primarno opisati kao homo politicus, a tek sekundarno kao homo oeconomicus.

Kao političko biće ona je bila član jedne (političke) zajednice, u stalnoj vojnoj pripravnosti, lišena slobode, ali i vremena, znanja i mogućnosti da samostalno tj. ekonomski nezavisno od zajednice vodi svoj život.
Pored trgovine, ekonomija tih zajednica, javni prihodi pa samim tim i materijalno stanje njenih članova zavisilo je značajno i od ratnih pohoda i plena, što je na makro-planu podsticalo zatvorenost društva i zajednice i na taj način rezultiralo u, uslovno rečeno, racionalnom političkom sistemu i organizaciji, dok je kočilo razvijanje racionalne preduzetničke individualne ekonomije.

Tek se promenom strukture odnosno odredjenim grupisanjem, u Srednjem veku na području današnje Zapadne Evrope stvara mogućnost za razvoj racionalnije ekonomije. Usled sve veće neposredne blizine između novonastajućih republikanskih, vojno veoma jakih gradova-država, a podstrektnuto stvaranjem dualizma između crkve i države dolazi do gubljenja zajedničkog jedinstvenog identiteta na tim prostorima, a rat postaje permanentna opasnost koja istovremeno otežava zaštitu ratnog plena i javnih dobara.

Ta opasnost primorava srednjovekovne gradove da umesto skupog rata i neizvesnog ratnog profita učvršćuju međusobne trgovinske odnose. Trgovina time polako prerasta u primarni izvor prihoda, a sa porastom trgovine – pošto se trguje uglavnom sa okruženjem – s jedne strane opada opasnost rata sa istim tim okruženjem, a s druge strane se te zajednice ekonomski otvaraju kanališući individuu, čiji društveni
status više ne počiva samo na političkoj i vojnoj ulozi unutar zajednice, nego sve više na ekonomskom preduzetništvu i trgovinisa okolinom

Jedna od odlučujućih promena u tom periodu razvoja Evrope nastaje pojavom protestantskih sekti unutar katoličke crkve. Iako se sekte pre svega u stepenu radikalnosti svojih zahteva među sobom razlikuju, zahtev za raskidom sa tradicijom i tradicionalnim autoritetima kao temelju crkvenog učenja predstavlja njihov zajednički
imenitelj. Pri tome reformacija ne dovodi do odstranjenja crkvene moći nad životom pojednica, već zamenjuje dotadašnji oblik te moći drugim oblikom.

Sve do pojave reformacije vladalo je jedinstveno crkveno tradicionalističko shvatanje po kome pojedinac treba samo da je odan bogu, da radi onoliko koliko mu je neophodno da (pre)živi i da bezpogovorno prihvati svoju sudbinu kao bogom određenu, dok se svako akumuliranje bogatstva smatralo neetičkim.
Protestantizam, a među mnogobrojnim pravcima unutar njega najradikalniji kalvinizam, od pojedinca međutim zahteva drugačiju odanost bogu. Protestantizam
služenje bogu formuliše ne kao povlačenje u sebe i mirenjem sa sopstvenom sudbinom očekujući u slučaju greha sakramentalni spas u vidu oproštaja, već služenje bogu shvata kao borbu i angažman za sebe, a samim tim i za svet, počivajući na postulatu: pomažući sebi, pomažeš drugima.

Vrhunskom vrlinom se proglašava poziv, koji je sam sebi svrha i putem kojeg pojedinac služi bogu. Istovremeno protestantizam proglašava etičkim, čak i poželjnim da pojedinac akumulira bogatstvo, pod uslovom da je to plod njegovog časnog rada odnosno proizvod njegovog služenja bogu i da je pri tome način njegovog življenja ostao skroman. Težnju ka bogatstvu protestantizam čak smatra „summum bonum“, pri čemu ona [težnja] nije sama sebi svrha već samo sredstvo koje omogućuje čoveku da čini dobra dela služeći bogu, pre svega pomažući onima kojima je to
potrebno“.

1.2. Teološko-filozofski koreni protestantske etike



Prva teološka osobenost protestantizma se ispoljava u shvatanju praotačkog greha.

Prema tom shvatanju čovek je počinivši greh u načelu potpuno izgubio sposobnost da svojom voljom čini išta duhovno dobro i s toga se čovek sam po sebi može smatrati nedostižno udaljenim od duhovno dobrog. On se smatra duhovno mrtvim i samim tim nesposobnim da se preobrati tj. vrati na pravi put. Čovek je, dakle, prema tom shvatanju rođenjem i zauvek grešan, i sav trud da se putem bezpogovorne odanosti duhovno posveti i približi bogu je uzaludan.

Kako bi ipak opravdao postojanje čoveka pred bogom protestantizam je umesto do tada u hrišćanstvu upražnjavane ljudske težnje ka poistovećavanju sa bogom zastupao nauku o pravdanju, prema kojoj čovek, nakon što duhovno ne može da se
preobrati, mora da opravda svoje postojanje tj. da pronađe drugi smisao svog postojanja i drugi, svetovni, način služenja i približavanja bogu. Shodno novom shvatanju služenje bogu počiva na tome da pojedinac savesno i odano obavlja svoj poziv koji mu je bog odredio, pri čemu on kontinuirano mora da čini dobra dela: da radi, da stiče bogatstvo i da ga deli sa zajednicom. Pri tome za eventualno nečinjenje
odn. nerad, što je ravno grehu, nije moguće dobiti oproštaj

Ovakvo pesimistično shvatanje čoveka kao duhovno nepopravljivog grešnog bića od njega zahteva preuzimanje lične odgovornosti i ovozemaljsko iskupljenje sopstvenim snagama. Služeći na taj način bogu, pojedinac preuzima odgovornost za sebe i zajednicu i ako to čini na onaj način kako to protestantizam zahteva, onda će on pomagati onim članovima zajednice kojima je pomoć neophodna
(siromašnim, bolesnim, siročadi itd.)

Takvo delovanje se može nazvati unutarsvetovnim asketizmom: pojedinac živi monaški asketski (skromno), ali ne beži od sveta već ostaje u njemu i svrhu svog postojanja vidi u sticanju materijalnih dobara kojima pomaže sirotinji, čineći time dobro delo. Shodno tome protestantizam propoveda aktivnost.

Protestantizam, dakle, veri prilazi razumno i putem razuma želi da je shvati i praktikuje. Pojedinac pri tome ne treba pasivno i bez pogovora da prihvati sudbinu sveta slepo joj se pokoravajući, već mora da ovlada svetom.

Protestantska etika podrazumeva da je pojedinac služeći bogu okrenut sebi i svom pozivu, ali da je time istovremeno okrenut bogu. U tu svrhu uz pomoć sistematske
samokontrole vodi krajnje asketski i organizovan život odan pozivu, odakle proizilazi njegova okrenutost ka zajednici (dobročinstvo). Upravo putem takvog dobročinstva teži se konačnom ostvarenju božije volje na zemlji.


2. Pravoslavlje


Kao u slučaju Zapadne crkve tj. protestantizma i kod Istočne crkve semogu uočiti izvesne istorijske političke konstelacije koje su u interakciji sa pravoslavnim teološkim shvatanjima dovele do razvoja specifičnog shvatanja uloge pojedinca u ekonomiji date zajednice.


2.1. Razvoj odnosa Istočne crkve i države

Uzroke specifičnog razvoja okcidenta odn. teritorija Zapadne crkve Maks Veber je, video u stvaranju autonomnih institucija i samim tim razgraničenjem crkve i države,
zatim u stvaranju republikanskih gradova-država, i konačno u pojavi sekti (protestantizma) koje su uspele da raskinu sa tradicijom i nametnu nova shvatanja vere i uloge pojedinca u svetu. Činjenica da iste pojave nisu uočljive na teritoriji Istočne crkve se može smatrati koliko uzrokom toliko i posledicom nastanka dveju – unutra hrišćanstva – krajnje različitih crkvi: Istočne (carske) crkve s jedne i Zapadne (papske) crkve s druge strane.

Obe crkve priznaju postojanje Apostolskog kolegijuma, koji simbolizuje jedinstvo članova i definiše zajedničke zadatke i funkcije članova. Na principu tog kolegijuma počiva i kolegijalni sistem obeju crkava. Pitanje koje se kao prvo nameće jeste da li je taj kolegijum hijerarhijski ili egalitarno strukturiran.

Obe crkve smatraju da je kolegijum zvanično egalitaran, ali priznaju da se unutar svake ma koliko egalitarno ustanovljene grupe nesvesno ustanovljavaju hijerarhije, u
kojima različiti članovi jedne – ka spoljnom svetu i po sopstvenom ubeđenju – egalitarne grupe imaju različit stepen moći i samim tim uticaj na rezultat procesa unutar datog sistema.

Kako hijerarhijske strukture same po sebi nisu strane ni Zapadnoj ni Istočnoj crkvi razlike među njima dvema se ne mogu naći u postojanju istih, već u definisanju položaja one osobe koja se unutar kolegijuma iskristališe kao vodeća. Naime, dok rimo-katolička crkva tumači da apostol Petar predstavlja vrh i da mu samim tim pripada posebno mestu unutar Apostolskog kolegijuma , dotle Istočna crkva smatra da je Apostolski kolegijum i pored različitih uticaja njegovih članova, striktno kolegijum u kome je apostol Petar prvi među jednakima

Polazeći od opisanog različitog shvatanja kolegijaliteta problemi između dveju struja hrišćanske crkve nastaju stvaranjem pet partrijaršija (i postavljanjem pet patrijarha) u Carigradu, Rimu, Aleksandriji, Jerusalemu i Antiohiji. U okviru te petarhije, koja je činila jednu vrstu kolegijuma koji je određivao strukturu celokupne crkve, pitanje primata je izbilo u prvi plan. Bio je to ne samo teološki, nego i politički sukob. Pri tome je pogrešno zaključiti da se glavni sukob u vezi sa primatom odigravao samo između Carigrada i Rima, jer je carigradski patrijarah vodio istu borbu za nadmoć i sa ostalim istočnim patrijaršijama. Dve značajne okolnosti su u tom sukobu ucrtale put za stvaranje od države zavisne crkve na Istoku (kolegijalni princip) i od države nezavisne crkve na Zapadu (autonomni princip).

Prva okolnost jeste ta da je carigradska patrijaršija, kao najjača od ukupno četiri istočnih patrijaršija, bila i suviše blizu centra moći i cara da bi mogla da uspostavi sopstveni centar moći koji bi stajao u konkurenciji sa carevom moći i kojim bi crkva mogla da izdejstvuje svoju autonomiju unutar države. Rimska patrijaršija je s druge strane bila daleko od carevog centra i shodno tome je uspela da oformi od njega donekle nezavisni identitet.

Druga okolnost koja je dovela do različitog razvoja dveju crkava jeste činjenica da je carigradski patrijarh morao da nađe zajednički jezik sa trima takođe relativno jakim i tradicionalnim patrijaršijama u Jerusalemu, Aleksandriji i Antiohiji, dok rimski patrijarh nije imao ni duhovnog ni svetovnog konkurenta u svom okruženju, što mu je omogućilo da nagomila kako duhovnu tako i političku moć. Kao posledica opisanog
na Istoku nastaje kompromisna carska (državna) crkva sa neprikosnovenom moći cara, uz istovremeno slabljenje pozicije istočnih patrijaršija kako unutar Vizantije tako i u borbi za primatom sa Rimom, dok na Zapadu nastaje papska (autonomna) crkva koja time u borbi za primat politički dobija na snazi.

Raskolom 1054. godine i kasnijim raspadom vizantijske carske crkve u autokefalne, pravoslavno- nacionalne crkve mogućnosti carigradskog patrijarha da istakne svoje pravo na primat su sve manje, dok rimskom patrijarhu, koji postaje jedini legitiman vladar u rimo-katoličkoj crkvi, polazi za rukom da dogmatski zapečati svoje pretenzije primata u onda oformljenoj Zapdanoj crkvi i da pri tome održi stečenu autonomiju
crkve u odnosu na državu.

Istorijat ovog političko-teološkog sukoba služi i kao dodatno objašnjenje razlika u tumačenju kolegijaliteta. Što su razlike između Rima i Carigrada bile veće, i što je papa više insistirao na svom položaju primus supra pares, to je Istočna crkva upornije zastupala stanovište da crkva svog poglavara ima samo u Hristu, a da pentarhija patrijarha predstavlja egalitaran kolegijum koji počiva na sabornosti.


Istočna crkva je tako svoj položaj vezanih ruku pretvorila u vrlinu i ona se u skladu sa svojim teološkim stanovištem prema kojem čovek ne treba da teži ka moći i aktivnosti već samo ka kontemplaciji, odrekla svake borbe za svoju autonomiju od svetovne
vlasti, smatrajući idealnim sistemom jedinstvo svetovne i duhovne vlasti (simfonija) u kojoj svaka individua ima unapred određeno mesto i zadatak – da se kontemplativnim životom približava bogu.

Upravo taj primat je uslovio svojevrsni vansvetovni asketizam (za razliku od protestantskog unutarsvetovnog), koji se smatra jedinim putem ka bogu i koji nije ograničen samo na monahe, već se preporučuje svakom hrišćaninu („bekstvo na Svetu Goru“). Protestantski asketizam u vidu posvećenog obavljanja svog poziva se pravoslavnoj teologiji čini neprihvatljivim, kao što joj je odbojna pomisao o nagonu ka sticanju bogatstva kao jedinom životnom cilju.

Takvo odbijanje aktivizma, a isticanje kontemplacije, uz negativan stav prema sticanju materijalnih dobara, a svrstavanje siromaštva među vrline, zajedno sa izraženim tradicionalizmom, se može smatrati dvostruko nekorisnim za razvoj kapitalizma na području Istočne crkve.

S jedne strane koči inventivnost, racionalne pogone za stvaranje i preduzetništvo pojedinca poručujući mu da se, pošto svoje spasenje može naći samo u komtemplativnom posvećivanju bogu, prepusti svojoj sudbini i siromaštvu očekujući (materijalnu) pomoć od drugih (države/boga). S druge strane iz takavog odbijajućeg stava crkve prema materijalnim dobrima i bogatstvu sledi da ona ne predviđa nikakvu
sistematsku socijalnu namenu eventualno stečenog bogatstva pojedinca, što za sobom povlači nastajanje „avanturističkog“ kapitalizma.


Pod tim se podrazumeva sticanje bogatstva bez moralne obaveze da plodovi tog bogatstva služe i zajednici, što je cilj organizovane socijalne politike kakvu predviđa protestantizam. Umesto toga pravoslavna crkva prihvata neredovnu milostinju sloja kapitalista, koji se uprkos isticanja siromaštva kao vrline teološki ne smatraju grešnim. Prihvatajući njihove dobrovoljne priloge crkva im na taj način omogućuje čistu savest i daje odrešene ruke da prema svom kapitalističkom nahođenju i uglavnom društveno antisocijalno troše ili ulažu stečeni kapital.

Upravo to društveno potpuno nekontrolisano raspolaganje stečenim bogatstvom s jedne, i izražena nematerijalnost i osećajna religioznost (kontemplacija) s druge strane otežavaju nastanak modernih pre svega malih i srednjih kapitalističkih preduzeća koji počivaju na kalkulaciji i dugoročnom planiranju, a čiji se proizovdi orijentišu prema novčanim cenama, koje nastaju u interesnoj borbi ljudi na tržištu


2.2. Teološko-filozofski koreni pravoslavlja

Za razliku od protestantizma, pravoslavlje smatra da čovek počinivši praotački greh nije potpuno izgubio sposobnost da povrati duhovnost i da je s toga u stanju da se preobrati. Čovek jeste grešan, ali ne u tolikoj meri da ne bi mogao opet da se približi bogu, pod uslovom da želi duhovno potpuno da mu se posveti. Pri tome treba
upravo da se okrene od svog zemaljskog poziva i racionalnog sticanja materijalnih dobara i socijalne brige, i da se umesto toga bezuslovnom verom približava bogu u veri da će jednog dana spasiti svoju dušu, ugušiti sopstvenu volju, postati bezbrižan i
oslobođenog duha i čistog srca ostvariti sjedinjenje sa bogom


Prema pravoslavnim teolozima božije carstvo će na zemlji biti ostvareno onog trenutka kada svi ljudi dostignu upravo taj nivo transcendencije. Nasuprot tome oni smatraju opasnim verovanje, da je božje carstvo ostvarivo praktičnim i komotnim putem kako to protestantizam svojom racionalnošću i aktivnošću propoveda, a pogotovo nije moguće ostvarenje carstva čiji uzor protestanti nalaze u ovozemaljskom svetu, koji pravoslavna vera u celini odbija smatrajući ga samo prelaznim ka onom koji je vidljiv i opipljiv samo za one koji se potpuno posvete bogu

Dok protestantizam ima krajnje pesimističnu sliku o grešnom i nepopravljivom čoveku, kod pravoslavlja se opaža optimistično pojmanje pojedinca. Dok protestantizam sa tim u vezi od individue traži lično suočavanje sa svojim grehom, ali i konstantan rad radi brige o zajednici (brinući o sebi, čovek brine o zajednici) kako bi se služilo bogu, dotle pravoslavlje služenje bogu primarno vidi u posvećivanju bogu i težnji ka ostvarenju sveta koji je viši od ovozemaljskog materijalnog sveta, čime ovozemaljski poziv i sticanje materijalnih dobara za pravoslavnog hrišćanina postaje
sekundarno.

To stvara izvestan odbojan stav prema ovozemaljskom svetu i problemima koji njime vladaju, pri tome odvraća pojedinca od svakog dugoročnog planiranja i organizovanja a metafizički legitimiše trpljenje, poniženje i žrtvovanje kao vrline. Tako se vrlinama smatraju i odlazak u manastir, odbijanje ovozemaljskog sveta i odustajanje pojedinca da ga svojim delovanjem jača ili na bolje menja.

Kao što iz protetantizma sledi specifičan „ekonsmski duh“, tako se donekle isto može utvrditi i za pravoslavlje. Kao rezultat primarnosti spasenja duše u pravoslavlju se radu i sticanju tj. akumuliranju bogatstva ne pridaje veliki značaj. Rad služi u prvom redu za namirenje fizičkih potreba (hrana, odeća, čula), a idealnim se smatra onaj rad koji se čini bez lične koristi i koji se radi bez naknade. Takvo shvatanje rada je bliže socijalističkom nego kapitalističkom pojmanju ekonomije, što je možda i navelo
Dostojevskog da tvrdi da je „pravoslavlje naš ruski socijalizam“.

Na pitanje da li pokrivanje dnevnih fizičkih potreba treba da predstavlja cilj i samim tim kraj ekonomskog razvoja, ili bi privređivanje trebalo da služi i pokrivanju drugih potreba, pravoslavna teologija u zadovoljenju više nego fizičkih potreba vidi opasnost upadanja čoveka u sve veće grehove.

Ako bi se shodno tome ostvarenje božijeg dela tumačilo široko, kao zadovoljenje fizičkih potreba svih ljudi na svetu, onda bi se ono moglo poistovetiti sa modernom formualcijom o otklanjanju (materijalnog) siromaštva, koje se može postići samo ekonomskim razvojem. Time bi se i u pravoslavlju našlo opravdanje za stvaranje viška i potsticanje privrednog rasta, ali problem ostaje da pojedinac nije verom „osposobljen“ da proizvodi višak jer treba samo onoliko da radi da bi zadovoljio svoje lične potrebe.

Smatrajući svet nematerijalnim, pravoslavlje odbija da ga shvati razumom, zbog čega i od pojedinca prilikom služenja bogu traži pre svega spiritualno posvećenje bogu, a ne rad i sticanje materijalnih dobara.

Ostvarenje božije volje na zemlji se nalazi u spasenju duše svakog pojedinca, pri čemu svaki pojedinac treba da se brine o sebi i svojoj duši bez obaveze prema drugima i zajednici.


3. Zaključak

Religioznost predstavlja subjektivno stanje svesti koje određenim životnim predstavama i potrebama daje (subjektivan) smisao i koje u manjoj ili većoj meri utiče na način razmišljanja, osećanja i samim tim donekle i na svakodnevni život u načelu.

Religioznost se osim toga svakako ispoljava i u odnosu prema drugima i zajednici. Konačno, u sredinama u kojima religioznost nije na duži period sistematski zabranjivana, suzbijana i sankcionisana ona trajno i sistematski utiče na društvo u celini.

Nasuprot religioznosti kao subjektivnoj dimenziji, vera (religija) prestavlja objektivnu dimenziju, koja predstavlja instituciju u istoj ravni sa institucijom države, društva, nauke, tehnike i umetnosti.

Odnos religiozonisti i religije je odnos međusobnog konstituisanja: religija nastaje iz religioznih potreba, koje unutar religije bivaju institucionalizovane.

Protestantizam i pravoslavlje kao dve hrišćanske religije povlače specifičnu religioznost za sobom. Ona predstavlja pre svega na versko shvatanje rada i sticanje materijalnih dobara. Pri donošenju zaključka se treba čuvati kako precenjivanja tako i potcenjivanja isključive uloge vere u razvoju ekonomije jedne zemlje, jer je njena uloga često međuuslovljena političkim i ekonomski okolnostima.

Zapadna Evropa je stvorila ljudski subjekat koji je ljude odvela ka individualizmu i shvatanju države kao organizacije koja služi zaštiti individualnih prava.“

Obe vere, dakle, teže zajedništvu time što od pojedinca traže da radeći za sebe ostvaruje ideju zajednice. Ali dok protestantizam carstvo božije na zemlji, samim tim iskorenje siromaštva i ustanovljavanje jedinstva i zajedništva želi ostvariti individualnim aktivizmom, borbom i ekonomskim rastom, dotle pravoslavlje to želi ostvariti individualnim zadovoljavanjem samo ličnih fizičkih potreba, jer je prema pravoslavnom shvatanju božije carstvo na zemlji nematerijalno.