Gotovi Seminarski Diplomski Maturalni Master ili Magistarski

Puna verzija: IV METOD SOCIOLOGIJE
Trenutno pregledate Lite verziju foruma. Pogledajte punu verziju sa odgovarajućim oblikovanjima.
IV METOD SOCIOLOGIJE

Različita taorijska shvatanja o predmetu sociologije povlače i različite metodološke pristupe u proučavanju.

1. POJAM METODA

Metod je način putem koga se dolazi do naučnih saznanja i potiče od grčke reči methodos – put, traženje. Da bi se otkrila nova saznanja potrebno je pridržavati se odredjenih pravila – metodološkog pristupa, postupaka i sredstava istraživanja. Ali, metod je i u funkciji provere već stečenih saznanja. Pri tome i metod se kao i sama nauka razvija i dogradjuje.

S obzirom na usmerenje sociologije na osnovna znanja o društvu, uvek je bilo polemike oko toga koji je metod najprimereniji ovoj nauci. Način saznavanja sveta nije jednostavan s obzirom na svu kompleksnost odnosa i uvek ostaje pitanje da ji se društveno ponašanje može do kraja istražiti i objasniti. Sa razvojem društva umnožavaju se i društveni odnosi i problemi, pa se pored klasičnih metoda javlja sve više novih metoda.

Kako ne postoji saglasnost oko primene metoda, možemo reći da je metod sociologije u stalnom razvoju, paralelno sa razvojem novih teorijskih postavki, ali i s obzirom na nivo posmatranja ( da li se obuhvata globalno društvo, ili pojedine delove ili neke odredjene činjenice i situacije).

Metodologija, kao logička disciplina se bavi proučavanjem metoda istraživanja (razvijanjem logičkih načela naučnih saznanja, svojstvima dobijenih podataka, njihovom sistematizacijom i razlozima zbog kojih se oni mogu koristiti u okviru konkretne nauke). Zadatak metodologije je da opiše i objasni metode naučnog saznanja, tj način dolaženja do naučnih saznanja. Metodologija sociologije se bavi celokupnim procesom sociološkog istraživanja u svim njegovim fazama.

2. TEORIJSKO – MTODOLOŠKI PISTUPI

UVOD ZA SVE

Mnogi autori smatraju da je najvažniji deo metodologije teorijsko-metodološki pristup, tj. način posmatranja društva koji utiče i na način istraživanja i tumačenja. Ali, treba uvažavati više različitih pristupa, da se ne izgubi crta kritičnosti u tumačenjima društvenih pojava.
Najznačajniji opšti metodološki pristupi klasične sociologije, koji se i danas u dogradjenom obliku koriste su: pozitivistički metod, metod razumevanja i dijalektički metod, a u okviru savremenih teorija sociologije kao što su funkcionalizam, interakcionizam, etnometodologija, razvili su se i novi metodi.

POZITIVISTIČKI METOD I NEOPOZITIVIZAM

Nastanak pozitivizma kao teorijskog i metodološkog pravca u društvenim naukama vezuje se za Ogista Konta, osnivača sociologije. Ideja pozitivizma potiče iz antičkog perioda iz stava da se do saznanja dolazi putem čula. Prema pozitivizmu, metod koji se koristi u prirodnim naukama moguće je primeniti i u društvenim, za istraživanje društvenih pojava. Zastupnici pozitivizma su smatrali da je svet jedinstven i da nema bitnih razlika izmedju prirode i društva u smislu postojanja zakonitosti.
U duhu svojih shvatanja, Kont je smatrao da je sociologija pozitivna nauka o društvu zasnovana na pozitivnim činjenicama koje se mogu utvrditi empirijskim putem. Osnova pozitivnih činjenica je u istraživanju i proveri i kao takve one obezbedjuju naučno saznanje. Sledstveno tome, društvene nauke ne treba da se bave utvrdjivanjem sudova vrednosti jer se oni ne mogu dokazati.

Emil Dirkem je razvio pozitivistički pristup i karakteristično je njegovo mišljenje o metodi socioloških istraživanja izraženo tvrdnjom da društvene činjenice treba posmatrati kao da su stvari.Na ovaj način posmatrane pojave ostavljaju po strani ljudsku volju, osećanja, motive koji pokreću na akciju.

Neosporan je značaj pozitivizma u vremenu u kojem je nastajao jer je istakao značaj nauke u društvenom životu, čime se direktno doprinelo konstituisanju sociologije kao nauke. Sama sociologija kao pozitivna nauka što je moguće više temelji se na egzaktnim istraživanjima, nezavisnim od religijskih ili spekulativnih stavova. Takodje ima značaj zbog analitičke mogućnosti za analizu strukture društvenih pojava.

Pozitivisti su zanemarili specifičnosti društva kao složene celine u kojoj dolaze do izražaja brojne pojave psihičkog i društvenog života koje ga odredjuju. Odbacili su mogućnost utvrdjivanja sudova vrednosti kao značajne dimenzije čovekovog odnošenja prema svetu.

Već krajem devetnaestog veka, a naročito u XX veku pozitivizam trpi kritike, a kasnije je modifikovan u neopozitivizam. U njemu su zadržani neki od racionalnih elemenata, ali se otišlo u nou krajnost, u isključivu prednost empirizma. Neopozitivizam naglašava značaj kvantitativnog metoda za istraživanje društvenih pojava, a sociologija samo ako pribavi konkretne činjenice koje opisuju društvenu stvarnost može biti u ravni sa prirodnim naukama. Time se ponovo vraća osnovnom postulatu pozitivizma o jedinstvenoj saznajnoj osnovi prirodnih i društvenih nauka. Najznačajniji predstavnici neopozitivizma su Landberg, kod koga tendencija da sve može da se meri znači odvajanje metoda od sadržaja istraživanja i Lazarfeld, koji razvija blažu varijantu prema kojoj postoji medjuzavisnost kvantitativnog i kvalitativnog načina, ili teorije i istraživanja.
Na nekim obeležjima pozitivističkog metoda nastalo je i nekoliko teorija, kao funkcionalizam, strukturalizam i dr.

METOD RAZUMEVANJA

Ovaj metod je stanovište suprotno pozitivizmu i prema njemu suštinske razlike prirodnih i društvenih nauka upravo potiču od predmeta proučavanja, pa samim tim i njima primerene naučne metodologije. U društvenim naukama treba primeniti metod razmevanja, a u prirodnim metod objašnjenja. Utemeljivačem ovog metoda smatra se Vilhelm Diltaj (koreni – Aristotel)
Diltaj je čak smatrao da ni sama sociologija ni filozofija istorije nisu dovoljne za razumevanje društveno-istorijske stvarnosti, već grupa nauka, medjusobno povezanih zajedničkim predmetom. S obzirom da ove nauke odlikuje razumevanje društvenih pojava i njihove duhovne dimenzije on ih je nazvao duhovne nauke.

(Sve one se odnose na istu važnu činjenicu – ljudski rod. On smatra da su društvene činjenice razumljivije jer ih čovek ne samo stvara, već i doživljava i razume.
Društvenim naukama je uzor istorija, jer je njihov predmet istorijski svet. Diltaj uvodi pojam hermeneutike, kao sveobuhvatnog metoda duhovnih nauka. Teorijsko zasnivanje hermeneutike je neophodno da bi se razumelo sve ono što povezuje životne manifestacije kao sveobuhvatne, jer pojedinac je osnova istorijskih istraživanja, a duhovne činjenice su primarno date u unutrašnjem iskustvu. Istorija je odredjena medjuzavisnošću činilaca, unutrašnjih stanja i osećanja, i spoljašnjih kao jedinstvenog načina onog što u istoriji postoji. Da bi se svi ti odnosi razumeli potrebna je celina nauka – duhovne nauke.
Suprotno stanovište od pozitivizma, nakon njega imali su i novokantovci Vindelbland i Rikert, koji su klasični predstavnici istorizma.)

Medjutim, metod razumevanja je u sociologiju prvi uveo Maks Veber u čijoj se koncepciji razvio pravac pod nazivom razumevajuća sociologija. On posmatra društvo na nominalistički način, kao rezultat delovanja pojedinaca koji ga sačinjavaju, s tim da je reč o pojedincima kao elementima društvene celine, koji su u interakciji medjusobno i sa celim društvom. Po njemu, sociologija se bavi smisaonim oblicima ponašanja koja imaju odredjeni cilj. Pored razumevanja i tumačenja, sociologija nastoji da objasni i ono što je uzročno u samom delanju, u njegovom toku i posledicama.
U Veberovom shvatanju sociologije razumevanje je metodološko sredstvo, a princip uzročnosti, osnovni princip naučnog objašnjenja. Razumevanje jedne društvene pojave se ostvaruje shvatanjam značaja te pojave.
Pod uticajem njegovog metoda razumevanja razvila se teorijska orjentacija pod nazivom fenomenološka sociologij i iz nje pravci: etnometodologija i simbolički interakcionizam.

DIJALEKTIČKI METOD

U izvornom značenju dis-logos znači razgovor kao sredstvo i veština vodjenja diskusije kako bi se došlo do puta koji vodi odredjenom cilju i fundamentalnog Logos-a, koji označava smisao sveta. U antičkoj filozofiji Sofisti su nastojali da u raspravi dodju do istine putem isticanja i pobijanja suprotnog mišljenja, putem pitanja i odgovora.

O dijalektici su se formirala dva osnovna shvatanja, dva tipa dijalektike: Subjektivno, koje dijalektiku shvata kao fenomen ljudskog mišljenja putem koga se dolazi do istinitog saznanja i Objektivno, po kome ona postoji u samoj stvarnosti, kao objektivni fenomen.

Fundamentalan teorijski značaj dijalektičkoj metodi dao je namački filozof Hegel, svojom koncepcijom dijalektičkog idealizma. Po Hegelu dijalektika je stalno sukobljavanje i probražanje suprotnosti i osnovni pokretač sveopšte promene te je osnovni princip Hegelove dijalektike princip protivurečnosti. On je u svojoj dijalektici prikazao totalitet stvarnosti – i prirodni i društveni i duhovni svet – kao proces, tj. u stalnom kretanju i razvoju na osnovu protivurečnosti. Na taj način je Hegelova dijalektika najkompleksnija, teorijski i metodološki razradjena koncepcija prema kojoj se dijalektički shvata i samo mišljenje i društveno-istorijske i duhovne pojave, kao preobražavanje i razvoj jednih pojava u druge.

Hegelova dijalektika je idealistička, kao i njegov sistem apsolutnog idealizma. U njemu idealno ili duh ima primat nad realnim i prirodnim, i priroda je samo jedan stepen u razvoju duha. On polazi od čistog mišljenja i samo je apstraktno saznanje u čistom pojmu pravo saznanje.

Hegelova dijalektička metoda je bila osnov za zasnivanje novog dijalektičko-materijalističkog shvatanja prirode, čoveka i društva. Marks je kritikovao Hegelovu koncepciju jer je zasnovana na apstraktnom mišljenju udaljenom od prakse, i smatrao je da treba polaziti od materijalnih činjenica, realnih pojava, bilo da su prirodne, društvene ili psihičke. S druge strane, on je kritikovao i Fojerbahov materijalizam, jer nije shvatao svet kao proces i nije mogao racionalno da sagleda istorijsku povezanost. Marks i Engels su posebno insistirali da njihova dijalektičko-materijalistička misao nije samo kritička, već je i stvaralačka, jer ukazuje na prevazilaženje postojeće stvarnost i način na koji mogu da se izvrše promene. Marks nije kao Hegel izložio svoje metodološko stanovište, već ga je primenjivao u istraživanju društva, kao zakon razvoja, tj. prelaz iz jednog oblika u drugi. Po njemu, društveno kretanje je prirodno-istorijski proces i ukazivao je na osnovne pokretačke snage koje mogu da dovedu do promene društva.

Dijalektički materijalizam je opšta filozofska teorija i metod istraživanja društva, čoveka i istorije. Iz njegovih osnova proistekla je teorija društva – istorijski materijalizam. Osnovni princip Marksovog dijalektičko-materijalističkog stanovišta je princip kretanja i razvojnosti sveta koji je u osnovi jedinstven i materijalan.

Nezaobilazni postulati marksističkog dijalektičkog i istorijskog shvatanja su i svestranost izučavanja pojava i utvrdjivanja brojnih veza koje medju njima postoje, kao metodološko načelo totaliteta sagledavanja stvari i pojava, kao i zalaganje da se sve stvari i pojave posmatraju u medjusobnoj povezanosti i uslovljenosti.

3. METODOLOŠKI POSTUPAK

Metodološki postupak naučnog istraživanja sastoji se od više faza putem kojih se dolazi do naučnog saznavanja. On je centralni deo metoda, jer su u njemu sadržani teorijski i praktični ciljevi istraživanja. Činjenice odredjuju, menjaju ili potvrdjuju teoriju, a teorija ima usmeravajuću ulogu u istraživanju činjenica. Sakupljanje činjenica, bilo u malom obimu ili njihovo gomilanje, bez jasnog teroijskog usmerenja, kao čist empirizam, malo može da posluži u formulisanju opštih stavova o kompleksnom sagledavanju neke pojave u društvu, ili o društvu kao celini.
Istraživači u okviru metodološkog postupka primenjuju dostupna znanja o istraživanom predmetu, koriste odgovarajući teorijski okvir i putem konkretnih aktivnosti u odrdjenim fazama, nastoje da neku pojavu otkriju i objasne objektivno, i ukažu na budući razvoj ili posledice koje ta pojava može da prouzrokuje.

Osnovne faze istraživanja su:
1. Odredjivanje pojmovno-hipotetičkog okvira
2. prikupljanje podataka
3. naučno objašnjenje i proveravanje

Odredjivanje pojmovno-hipotetičkog okvira

Ova faza sadrži niz aktivnosti koje se preduzimaju radi kompleksnog sagledavanja pojave koja se proučava.Te aktivnosti se dopunjuju i zavise od vrste, tj. cilja istraživanja. Deskriptivna istraživanja su orjentisana na opis pojave. Eksplorativna istraživanja (ispitivanja) imaju za cilj da preciznije definišu pojavu koja tek treba da se detaljnije istraži i to je vrsta prethodnih informacija o predmetu ili pojavi. Eksplikativana ili kauzalna istraživanja imaju za cilj da utvrde uzročnu vezu medju pojavama. Razlika izmedju ovih istraživanja ne može biti oštro postavljena, (jer ne možemo nešto opisivati a da ga i ne objašnjavamo, kao i što ne možemo utvrditi uzročnu vezu izmedju pojava a da ih prethodno ne opišemo).
Pored ovoa, istraživanja se dele na fundamentalna, primenjena i razvojna, a s obziorom na kriterijum opštosti dele se na makro i mikro istraživanja, a prema dužini trajanja na kratkoročna, srednjeročna i dugoročna. Istraživanja mogu biti multidisciplinarna, kada se odvijaju u okviru dve ili više nauka ili interdisciplinarna, unutar jedne nauke , ali više njenih disciplina. Kada se istražuju pojave u različitom vremenu ili prostoru onda su to komparativna istraživanja, itd. Često, priroda predmeta istraživanja zahteva kombinaciju više vrsta istraživanja.
(Predmet, cilj i plan istraživanja)

U prvoj fazi treba precizno odrediti predmet i cilj istraživanja, jer je to najznačajniji deo istraživačkog projekta. Bitno je da predmet odražava neki od segmenata društvene stvarnosti, koji će istraživanjem biti bliže opisan i objašnjen. Na izbor predmeta istrživanja utiče više faktora – zainteresovanost istraživača, potreba nekih institucija ili organizacija, društvena klima, ali u prvom planu je svakako naučni i društveni značaj problema iz koga proističe predmet istraživanja. Pri izboru predmeta istraživanja, potrebno je da se prikupe potrebna obaveštenja u stručnoj i naučnoj literaturi o problemu koji se istražuje, kako bi se rezultati istraživanja nadogradili na postojeći fond znanja. Pri izboru predmeta istraživanja dolazi do izražaja i lični stav i znanje istraživača kao i metodološki pristup, što u svojoj ukupnosti upućuje i na predmet ali i na cilj istraživanja.

Zbog svega navedenog, predmet istraživanja se definiše na dva načina: teorijski i radno.
Teorijsko definisanje predmeta istraživanja je logička operacija kojom se pomoću apstraktnih pojmova odredjuje suština pojave – sadržaj ključnih pojmova jedne pojave i razlika u odnosu na druge, njoj bliske pojave. Pošto sadžaj pojma najčešće odredjujemo pomoću drugih pojmova, teorijska definicija ne može da bude predmet neposredne provere. Zato se odredjuju i operacionalne ili radne definicije.
Operacionalno ili radno definisanje je konkretizacija teorijskog odredjenja predmeta, utvrdjivanje načina na koji pojave možemo u stvarnosti da posmatramo, odnosno koristimo u istraživanju. Vrši se pomoću varijabli i indikatora. U svakom slučaju definicija mora da bude pozitivna, sadržajna, svestrana, precizna itd.

Iz precznog odredjenja predmeta istraživanja proističe i cilj istraživanja. To je planirani domet, odnosno nivo naučnog saznaja koji želimo da ostvarimo i svrha kojoj istraživanje trba da služi.
U tome nam pomaže postavljanje hipoteza koje usmeravaju istraživanje. Hipoteza je misaono-teorijska dopuna praznina u poznavanju pojave ili oblasti pojava, čije odredjene delove ili aspekte već poznajemo. Hipotetički okvir ili postavljanje hipoteza odnosi se na osnovane pretpostavke o predmetu istraživanja. Hipoteze proističu iz prethodnog saznanja koje imamo o predmetu istraživanja i povezuju ga sa nepoznatim elementima koje želimo da saznamo, te pretstavljaju pretpostavljenu vezu izmedju pojava i izmedju istraživane pojave i neke šire celine pojava. Na osnovu izvršene provere hipoteze mogu biti potvrdjene ili odbačene, zato hipoteze moraju biti isključive.

Drugi deo ove faze je plan istraživanja, tj. način sprovodjenja istraživanja. On obuhvata metodološki postupak koji će biti korišćen, plan termina – vreme potrebno za obavljanje svih radnji, obim teritorije, vrstu i veličinu uzorka, broj potrebnih saradnika i potrebna finansijska sredstva.

Ovo je najznačajnija faza istraživanja, jer od dobro postavljene osnove u ovoj fazi zavisi ceo tok istraživanja i realizacija cilja istraživanja.
(Razlikujemo plan istraživanja u širem smislu kada obuhvata sve aktivnosti u procesu istraživanja , počev od identifikovanja problema, predmeta, cilja istraživanja itd.)

Prikupljanje podataka

U ovoj, drugoj fazi istraživanja vrši se prikupljanje činjeničnog materijala neophodnog u procesu naučnog saznanja. Empirijski materijal, odredjeni podaci o istraživanoj pojavi sakupljaju posredno ili neposredno, putem istraživačkih tehnika primerenih društvenoj pojavi koja se ispituje. To su posmatranje, ispitivanje, merenje, uporedjivanje, eksperiment, statistički metod, analiza sadržaja, i dr. Od načina sakupljanja podataka zavisi gde će se ono odvijati, na mestu dogadjanja pojave, putem telefona i sl. Analiza dokumenata vrši se u mestu gde se oni nalaze.

Kombinacija različitih tehnika daje kompleksniju sliku pojave koju istražujemo, pre svega zbog složenosti društvenih pojava i celovitosti saznanja koje želimo da steknemo o njima. Prikupljanje činjenica treba da se vrši na način da kasnije omogući njihovo adekvatno sredjivanje i klasifikovanje. Nitno je takodje pridržavati se pravila klasifikovanja i bitan uslov je da se može izvršiti i proveravanje koje je dostupno i drugim istraživačima.

Naučno objašnjenje i proveravanje

Ova poslednja faza naučnog istraživanja je sa aspekta nauke najvažnija, jer nakon što je postavljen pojmovno-hipotetički okvir, prikupljene i sistematizovane činjenice, naučno objašnjenje treba da pruži više vrsta saznanja. Kao prvo povezanost teorijskih i iz njih izvedenih empirijskih saznanja, zatim saznanja o suštini pojave koja je ispitivana, vrstama veza unutar same pojave , kao i o prirodi veza sa drugim pojavama. Pre samog naučnog objašnjenja, ukupno prikupljeni podaci se obradjuju, klasifikuju, uporedjuju, a zatim se vrši analiza i verifikacija hipoteza. Tako da se ova faza istraživanja sastoji iz sledećih aktivnosti: analiza rezultata istraživanja, naučno objašnjenje i provera u svim fazama istraživanja. Na kraju se vrši saopštavanje rezultata istraživanja, tj. prezentacija sakupljenih podataka, njihove analize i logičko objašnjenje.

Izlaganje naučnog zaključka pretpostavlja analizu postavljenih hipoteza u smislu da činjenični podaci mogu dapotvrde ili opovrgnu postavljene hipoteze. Zato sledi provera postavljenog hipotetičkog okvira, što može dovesti do novih hipoteza i proširenja teorijskog okvira. Iz toga proističe da teorijskim okvirom, od koga je sve započelo, treba i sa se završi istraživanje.

Na osnovu rezultata analize formira se jedan sistem saznanja koji treba naučno objasniti, kako bi se formirao naučni zaključak. Postoje različite vrste naučnog objašnjenje koje proizilaze iz vrste i cilja naučnog istraživanja. Deduktivni model objašnjenja u kome zaključak nužno sledi iz premisa ili objašnjenje po verovatnoći, gde zaključak sledi samo sa odredjenom verovatnoćom. Funkcionalno-strukturalno objašnjenje ne objašnjava primarno karakteristike neke pojave, već položaj i ulogu te pojave u nekom širem sistemu, tj. koju funkciju ima ta pojava u održavanju šireg sistema. Posebno su značajna uzročna objašnjenja kojima se identifikuju uzroci koji izazivaju jednu pojavu ili uzročna veza medju pojavama. Takodje su bitna i motivaciona objašnjenja po kojimaje objašnjenje pojave potpuno ukoliko smo u mogućnosti da objasnimo motive kao pokretače odredjenih zbivanja. Često se koristi kombinacija više vrsta objašnjenja.

U ovoj fazi vrši se više vrsta provera. Provere su sadržane već u samom postupku naučnog objašnjenja, ali i celokupno naučno izlaganje i zaključivanje zahteva proveru. S obzirom na složenost i kompleksnost društvenog života treba uzeti u obzir mnoštvo dokaza, a ne samo odabrane.

Krajnji cilj naučnog objašnjenja je postavljanje naučnih zakona i teorija koji su takodje podložni proveri. O proveri ili verifikaciji saznanja nakon naučnog objašnjenja govorimo u užem i širem smislu reči. U užem smislu kada se nakon sprovedenog naučnog istraživanja prikupljaju novi podaci kojima se proverava postojeće naučno objašnjenje. Proveravanje u širem smislu predstavlja verifikaciju naučnih istina u ukupnom procesu razvoja nauke i društva, i u tom smislu provere i nova istraživanja nemaju kraja.
4. TEHNIKE I METODE ISTRAŽIVANJA

Tehnike istraživanja se u literaturi nazivaju i metodama, jer su one najuži deo metoda. Tehnike istraživanja, kao faza prikupljanja podataka o pojavi, prilagodjavaju se predmetu istraživanja. Osnovne tehnike istraživanja su posmatranje, eksperiment, ispitivanje, analiza sadržaja, sociometrijski metod, i statistički metod. Ovo je uvod za sve tehnike.

Posmatranje

To je najstariji način prikupljanja podataka o pojavama u svim naukama. Naučno posmatranje se razlikuje od običnog po tome što je sistematično i plansko. Ono je deo istraživačkog plana i ciljno usmereno. Posmatranjem, kao oblikom čulnog opažanja možemo sagledati samo spoljašnju stranu ispoljavanja pojava, te je ograničeno na sadašnje manifestacije i tok njihovog dogadjanja. Posmatranjem se ostvaruje neposredan uvid i predstava koju dobijemo odražava objektivnu i aktuelnu sliku dogadjanja koja su u toku. Najčešće, posmatranje je početna etapa u istraživanju, ali se može primenjivati i kasnije kao dopuna ili korektiv.

Posmatranje kao tehnika istraživanja ima nedostatke kod složenih pojava sa brojnim i raznolikim manifestacijama koje je sve teško pratiti. Takodje, i kada se radi o dugotrajnim procesima, ili situacijama za koje je vezana poverljivost ili tajnost.

Po broju posmatranih slučajeva, posmatranje može biti pojedinačno ili grupno. Pojedinačna posmatranja se ostvaruju i kao studije pojedinačnih slučajeva (case studies) Masovno posmatranje je usmereno na grupu činjenica ili pojava koje pripadaju odredjenoj društvenoj kategoriji. Prema načinu posmatranja, može biti direktno i indirektno,u zavisnosti da li pojavu posmatramo neposredno ili preko drugih manifestacija.

S obzirom da se posmatranjem mogu obuhvatiti samo spoljne manifestacije, a ne i unutrašnja strana društvenih pojava, ljudskog ponašanja, to se donekle može nadomestiti posmatranjem sa učestvovanjem. Ovaj oblik posmatranja se najčešće preduzima kada se posmatraju društvene grupe čija je delatnost zatvorenog tipa, kojima pristup nije lako dostupan.

Eksperiment

Eksperiment u širem značenju je jedan od oblika posmatranja, tj. posmatranje pod strogo kontrolisanim uslovima. Eksperimentom se utvrdjuje postojanje eventualnih uzročnih veza u nekoj pojavi, za koje se na osnovu postavljenih polaznih hipoteza smatra da mogu postojati. Radi izvodjenja eksperimenta, izdvaja se jedan činilac za koji se pretpostavlja da je uzrok odredjene pojave i ispituje njegovo dejstvo na pojavu.Taj činilac se naziva eksperimentalni činilac, a pojava na kojoj ispitujemo njegovo dejstvo, eksperimentalni objekat. Tako se stvara eksperimentalna situacija, u kojoj je bitno da ostali uslovi budu pod kontrolom kako bi se isključilo njihovo dejstvo na pojavu.

Savremeno shvatanje eksperimenta ne polazi od toga da treba jedan po jedan činilac isključivati, kada su naše pretpostavke neodredjene o tome šta može biti uzročno-posledični odnos, već se u analizu uključuje više eksperimentalnih činilaca, u čemu naročito pomaže primena razvijenih kompjuterskih programa. To je faktorski eksperiment.

Prema tome da li se odvijaju u prirodnim ili laboratorijskim uslovima, razlikujemo dava tipa eksperimenta.
Eksperiment u prirodnim uslovima odvija se u realno postojećoj situaciji, ne predpostavlja se veštačko izdvajanje pojave. Ova vrsta eksperimenta podrazumeva da se ne naruše prirodni uslovi koji postoje. Pošto se ovde govori o eksperimentu u društvenim istraživanjima, ljudi svesni eksperimentalne situacije mogu da promene svoje ponašanje i dobijeni rezultati tada ne odražavaju pravo stanje stvari. Zato je teže izvodjenje ove vrste eksperimenta u duštvenim nego prirodnim naukama, a to je ujedno i osnovna razlika eksperimanrta u ovim naukama.
Eksperiment u laboratorijskim uslovima podrazumeva veštački stvorenu situaciju, koju treba što više približiti stvarnom stanju društvene pojave. Tu se javlja problem stvaranja eksperimentalne situacijezbog reakcije učesnika u eksperimentu i ima mnogo rezervi na ovako dobijene rezultate. Ovakav eksperiment je lakše sprovesti u socijalnim grupama sa specifičnim obeležjima (vojska, neki organ i sl)

Eksperimentalni metod, prema klasičnom shvatanju, uključuje dva pravila. Prvo, da se unapred tačno utvrde eksperimentalni zadaci i očekivanja, kao i način tumačenja eksperimentalnih zadataka. Drugo pravilo podrazumeva da se u jednom trenutku ne menja više činilaca.

Dolaženje do relevantnog činioca koji ima odlučujući uticaj nije jednostavno, jer brojni drugi i možda isto važni faktori utiču na posmatranu pojavu. Metodom eliminacije sužavaju se faktori koji su od značaja za predmet istraživanja i nastoji se da se ostali drže pod kontrolom. Sistem kontrole ostalih uslova je jako važan u eksperimentu i najlakše se sprovodi ako se uspostave dve grupe, eksperimentalna i kontrolna. Ove dve grupe moraju po osnovnim karakteristikama biti ujednačene, i onda se eksperimentalna grupa izlaže dejstvu nekog eksperimentalnog činioca, za koji se pretpostavlja da je relevantan i da dovodi do razlike izmedju ove dve grupe.

Eksperiment se u društvenim naukama znatno manje koristi jer ljudi u eksperimentalnim uslovima retko mogu da se ponašaju potpuno identično kao u prirodnim, a pored toga nekada nije moralno u naučne svrhe izazivati neke pojave. Ipak, za dobijanje odredjenih rezultata druge tehnike su se pokazale manje pogodnim, i radi dobijanja pouzdanijihrezultata najbolje je kombinovati eksperiment sa drugim tehnikama. Takodje je važno da se eksperiment ponovi više puta.

Uporedni metod

Uporedni ili komparativni metod vezuje se jo[ za Aristotela i njegovo opisivanje polisa (grad-država) i poredjenje njihovih oblika državnog uredjenja. Širu afirmaciju dobio je šezdesetih godina XX veka. Koristi se i kod drugih tehnika istraživanja (posmatranje, ispitivanje i dr.), a često zamenjuje eksperiment u istraživanju društvenih pojava., jer je kod ovog metoda bitno da pojave ispunjavaju uslove da mogu biti uporedive, bez obzira na njihovu složenost i brojnost.

Uporednim metodom se na sistematski način utvrdjuju sličnosti i razlike medju pojedinim pojavama. Kod ove vrste tehnike, prvi korak je što sistematskije proučavanje pojava koje se javljaju u brojnim i različitim oblicima – opisivanje, objašnjavanje njihovih veza.

Prema Emilu Dirkemu, u primeni ovog metoda, najčešće se navode tri nivoa opštosti: 1. uporedno istraživanje pojava u okviru jednog globalnog društva, 2. uporedno istraživanje pojava u okviru različitih društava koja pripadaju istom istorijskom tipu društva i 3. pojava koje pripadaju različitim istorijskim tipovima društva. Najčešći oblik primene ovog metoda je u sociološkim istraživanjiama je ovaj prvi (pojave se uporedjuju po regionima jednog društva), dok je drugi oblik naročito prisutan u savremenom društvu (npr.aAnalize pojava u zemljama u tranziciji). Najsloženiji oblik, uporedjivanje istorijski različitih društava, najviše se primenjuje na makro nivou, za kompleksna istraživanja osnovnih, karakterističnih pojava i odnosa (npr. uzroci i razvojne tendencije pojedinih društava). Ovde može biti reči o uporedjivanju istog tipa društva u različitim vremenskim periodima, ili različitih tipova društva u istom vremenskom periodu.

Ispitivanje

Ispitivanje je metod koji je u sociologiji široko zastpljen, i mnoga istraživanja baziraju isključivo na njemu. Ispitivanje je oblik verbalne, pismene ili usmene komunikacije izmedju ispitivača i ispitanika, na odabranu temu. Njegove prednosti su mnogostruke. Kao prvo, obaveštenja o pojavama se mogu odnositi i na sadašnje, i na prošlo i buduće stanje. Drugo, za kratko vreme može da se prikupi velika koločina podataka, a da se još uz korišćenje statističe metode uzorka, smanji broj pojedinačnih ispitanika. Zatim, mogu se dobiti podaci kao što je objektivan odnos pojedinca prema društvenim pojavama ili provera materijalnih činjenica koje se mogu objektivno opaziti (društveni dogadjaji, procesi i sl).takodje, istraživač koji planira ispitivanje ne mora sam da učestvuje u njemu, već to mogu da obave druga lica. Ograničenja ovog metoda su da se njime dobija subjektivna predstava koju ispitanik ima o nekoj pojavi, koja ne mora odgovarati objektivnom stanju stvari ( nije obavešten, nije stručan, ne seća se precizno i sl.)

Postoje različite kvalifikacije ispitivanja koje važe za postupak ankete i intervjua. S obzirom na predmet istraživanja, ispitivanje može biti direktno ili indirektno, a prema načinu odgovora ispitanika, pojedinačno ili kolektivno. Prema odnosu ispitivača može biti neutralno (poslovno učtivo) ili strogo (ukazuje se na protivurečnosti, traži brz odgovor i sl.). po načinu postavljanja pitanja, razlikujemo nestrukturisano (slobodan razgovor) i strukturisano (na osnovu upitnika).

Anketa je tehnika ispitivanja koja se vrši na osnovu unapred pripremljenog upitnika, a postupak se naziva anketiranje. Kod sastavljanja upitnika mora se voditi računa o sledećim momentima: kojoj populaciji je namenjen, oblik i redosled pitanja, preciznost i nedvosmislenost pitanja. Prema tipu odgovora, upitnik može biti sa zatvorenim – ponudjenim ili otvorenim – slobodnim odgovorima (prvi se lakše sredjuje, drugi pravo mišljenje ispitanika). Oblik upitnika zavisi od cilja istraživanja i koristi se onaj oblik koji je najprimereniji prethodnim, orjentacionim ili dubinskim ispitivanjima. U istraživanjima javnog mnejnja koristi se ispitivanje prema uzorku. Ova ispitivanja mogu biti deskriptivna, kada daju samo opise, ili analitička, kada pružaju i objašnjenja.

Intervju je oblik usmenog ispitivanja putem razgovora. Po pravilu se koristi za manji broj ispitanika, a može se voditi prema unapred utvrdjenom planu sa sastavljenim pitanjima, ili teći slobodno, samo usmeravanjem osnovnog toka razgovora.

Analiza sadržaja

Analiza sadržaja ili analiza dokumenata je postupak kojim se prikupljaju podaci o različitim oblicima sadržaja društvene komunikacije. Predmet istraživanja su razni oblici simboličkog društvenog opštenja: reči (knjige, novine), radio-emisije, fotografije, muzika, film i dr., tj.sve poruke kao elementi društvene komunikacije. Analizom sadržaja nastoji da se utvrdi ko ih je uputio, kome i šta je njihov sadržaj. Sastoje se od tri osnovna elementa: odašiljač, primalac i sadržaj poruke, i dva prateća: sredstva kojima se to čini i efekti koji iz toga proizilaze.

Značajniji podsticaj korišćenja ovog metoda u sociologiji potekao je 30-tih godina XX veka interesovanjem u domenu javnog mnjenja i propagande zbog izuzetnog uticaja radija. I pored toga što postoje tendencije da se analiza sadržaja poistoveti sa analizom propagande, u sociologiji je primena ovog metoda mnogo šira i složenija. Počev od Veberove studije istraživanja veza protestantske etike i evropskog kapitalizma, brojne teme su predmet analize sadržaja: masovna kultura, moralni i ideološki stavovi i dr. S obzirom da se danas sa razvojem Interneta protok informacija naglo uvećava, analiza stavova je neophodan metod i kao dopuna drugim istraživačkim tehnikama. Takodje, kada je reč o drugim oblastima, analiza sadržaja ne može biti kompletna ukoliko ne obuhvati sociološki pristup i ne ukaže na društvene uslove, funkciju i cilj same poruke.

Analiza sadržaja se odredjuje kao kvantitativni metod prikupljanja podataka, jer se rezultati analize mogu izraziti brojčanim veličinama. Medjutim, pored toga što se ispituje koliko nečega, podjednako je važno i kako, u kom obliku, na koji način, odnosno sam sadržaj i cilj poruke i reakcija na nju. Tako razlikujemo kvantitativnu i kvalitativnu analizu sadržaja.

Sociometrijski metod

U sociologiji se mnoga kvalitativna svojstva pojava ne mogu egzaktno meriti brojevima, već se izražavaju pojmovima. Jedan od pokušaja da se merenjem, tj. na kvantitativan način izraze kvalitativne društvene pojave je sociometrijska metodologija. Sociometrija je u smislu naučne vrednosti u sociologiji prvenstveno prihvaćena kao metod, a njen tvorac je bečki psihijatar Jakob Moreno.

Prema Morenu, predmet sociometrije je matematičko proučavanje siholoških osobina populacije. U malim društvenim grupama treba ispitati interpersonalne odnose privlačenja, odbijanja ili ravnodušnosti, na osnovu kojih se ljudi povezuju ili razdvajaju. To jezgro odnosa predstavlja najmanju društvenu strukturu, društveni atom. Šira mreža uspostavljenih odnosa čini sociometrijski sple. Sociometrijski test je sredstvo za proučavanje društvene strukture u smislu privlačenja ili odbijanja koja se ispoljavaju u odredjenim grupama. Putem testa se meri ili odredjuje položaj svake jedinke u jednoj od grupa u kojoj ona ima naku ulogu, živi ili radi. Od osobe podvrgnute istraživanju traži se da, na osnovu istog kriterijuma, odredi osećanja prema drugima tj. stav sa kim želi da ostvari neku društvenu situaciju.

Sociometrijski metod je praktično korišćen i kada se za njega nije formalno znalo, a svoju najčešću primenu našao je u radnim grupama, a zatim u obrazovanju, zbog njegovog značaja da se u tim malim grupama na aktivistički pristup odnosi urede na zadovoljavajući način.

Osnovni nedostatak sociometrije je mišljenje da se preko malih grupa, odnosno pojedinca kao predmeta istraživanja, uredi i globalno društvo i odredi zakoni društvenog razvoja. Sociometrija je ostala na nivou mikrosociologije jer se rezultati do kojih se dolazi u malim društvenim grupama u okviru interpersonalnih veza ne mogu automatski preneti na društvo kao celinu.

Statistički metod

Statistika je nauka o metodama za istraživanje masovnih pojava pomoću brojčanog izražavanja. Masovne društvene pojave su brojne, tako da statistički metod kao opšta naučna metoda koju karakteriše egzaktnost, sistematičnost i formalizovanost, ima široku primenu u prikupljanju, odabiranju i analizi podataka u sociološkim istraživanjima. Mnoge istraživačke tehnike se, kad god je to moguće oslanjaju se na statistički metod.

Osnovne etape statističke aktivnosti su: posmatranje pojava i prikupljanje obaveštenja o njoj, sredjivanje prikupljenih obaveštenja u statističke podatke i analiza tih podataka. Statistički metod je idukativni metod istraživanja pojava, dogadjaja ili procesa u društvu. Prvi elemenat od koga se polazi, kao od jedinice koja mora biti precizno definisana je statistička jedinica. Obim statističkih jedinica kojima se pojava ispoljava čine statistički skup. Za sociologiju je značajno da se iz statističkog skupa nastoje da otkriju, pored kvantitativnih i kvalitativne odredbe pojava, kao i veze medju pojavama i izvrši provera hipoteza. Sve naznačene aktivnosti se predvidjaju planom statističkog istraživanja.

S obzirom na cilj istraživanja, razlikuju se istraživanja stanja i istraživanja kretanja pojava.

Jedan od najbitnijih momenata je odbiranje uzorka iz statističkog skupa. Koriste se različiti tipovi uzorka, a osnovna podela je na slučajne, gde svaka jedinica, na osnovu verovatnoće, ima iste šanse da bude izabrana u uzorak, i namerno odabrane uzorke, kojih ima više vrsta, zavisno od tipa istraživanja i postavljenog cilja. Stratifikovani uzorak se primenjuje kod složenih pojava, pri čemu svaka grupa ili klasa iz osnovnog skupa treba da, prema svojim bitnim karakteristikama, bude proporcionalno zastupljena u uzorku, a izbor jedinica se vrši po principu slučajnosti. Reprezentativnost uzorka podrazumeva da uzorak predstavlja odnosno reprezentuje osnovni skup iz kojeg je izvučen.

Prednosti korišćenja uzorka su evidentne: ispitivanje manjeg broja jedinica iz statističkog skupa je brže, efikasnije jeftinije. Ipak, stoji upozorenje da se iz nepotpunih statističkih podataka ne mogu automatski izvlačiti opšti zaključci i da je potrebno imati u vidu društveno okruženje da bi se pojave mogle bolje razumeti.

Inače, statistički metod je složen iz većeg broja osnovnih i posebnih metodoloških postupaka, pravila, principa i teorija. Pored teorije uzorka, u istraživanju društvenih pojava posebnu važnost imaju i zakon velikih brojeva, srednja vrednost, odstupanja od srednje vrednosti, Pearsonov test za utvrdjivanje statističke značajnosti razlike izmedju dobijenih i očekivanih rezultata, analiza dinamike društvenih pojava i dr.


lektira, studentski, poslovna, megatrend, diplomski radovi , magistarski radovi, maturalni radovi, diplomski rad, eseji, maturski radovi, seminarski radovi, diplomski radovi, master radovi, magistarski radovi, domaci radovi, domaci zadaci, projekti, maturalni, maturalne radnje, seminarski, maturski, diplomski, ekonomija, ekonomski, pravo, prava, menadzment, marketing, instalacija, tutorijal, tutorijali, tutorial, baze, baza, sistemi, informatika, ekonomika preduzeca, analiza, racunovodstvo, bankarstvo, osiguranje, spoljnotrgovinsko poslovanje, poreski sistem, politika, inteligencija, psihologija, sociologija, geografija, etika, kultura, fizika, seminarski rad, maturski rad uticaj religije na kulturu ilijada i odiseja lektira može li malo preduzeće imati monopolni položaj na tržištu ekonomija i pravo novac osnove menadzmenta knjiga srbija upravljanje promotivnim aktivnostima na primeru preduzeća hamlet zakljucak lik sonje iz lektire ujka vanja sonja lik iz ujka vanje nagradna igra
Referentni URL