Položaj oštećenog u krivičnom postupku

Maturski, maturalni, seminarski, diplomski i master radovi iz prava.


1. Predmet i cilj istraživanja

Uz sve probleme sa kojima su suočene novostvorene države na Balkanu, dve radikalne istorijske promene ulivaju ipak nadu: jedna je da prvi put u istoriji sve zemlje regiona, njihovi narodi, pravosudni sistemi i zakonodavna tela imaju zajedničku aspiraciju odnosno strateški cilj - priključivanje evropskim integracijama, a druga je da, takođe prvi put u istoriji, niko u Evropi u osnovi nema posebne interese prema pojedinim zemljama na Balkanu, odnosno integrisana Evropa ima konvergentan cilj sa zemljama regiona, o čemu svjedoči njena strateška odluka da se proširi evropskim jugoistokom.
Predmet istraživanja bazirati će se na ispitivanju postojećih zakona, odnosno Zakona o krivičnom postupku i Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine, sudskih odluka i odluka Ustavnog suda BiH. Istraživanje će obuhvatiti ispitivanje sadašnjeg stanja i prakse koja se sprovodi u pravcu održavanja i poboljšanja položaja oštećenih. Poseban naglasak biće stavljen na položaj oštećenog u zakonu o krivičnom postupku, kao i na mogućnosti obeštjećenja i sprečavanja višestruke viktimizacije oštećenih.
Cilj istraživanja je definisati specifičnosti položaja oštećenog sa različitih aspekata, kao što su oštećeni maloljetnici, oštećeni kao zaštićeni svjedoci i pravo na restorativnu pravdu žrtava. Na osnovu njih definisati preporuke za unapređenje postojećeg položaja ali i mogućnost davanja preporuke za pojačanu primenu zakonskih mjera koje do sada nisu bile zastupljene u sudskoj praksi.

Tokom 2003. godine u Bosni i Hercegovini je stupilo na snagu novo krivično i krivično procesno zakonodavstvo. Ono se sastoji iz tzv "državnih" i "entitetskih" zakona. U oblasti krivičnog postupka "državni" zakon je ZKP BIH (stupio na snagu 1. marta 2003), a "entitetski": ZKP Federacije BiH. ZKP Republike Srpske (stupili na snagu 1. jula 2003) i ZKP Brčko Distrikta BiH (stupio na snagu 1. avgusta 2003). Novi zakoni su nastali pod uticajem ranijeg jugoslovenskog krivičnog procesnog zakonodavstva, iz koga je preuzet koncept i mnoga procesna rješenja, ali i pod jakim uticajem angloameričkog prava, iz koga je pored ostalog preuzeto pregovaranje tužioca i okrivljenog o krivici, unakrsno ispitivanje, izjašnjavanje o krivici, potvrđivanje optužnice i dr.

Primjetan je i izvestan uticaj Zakonika o krivičnom postupku SRJ (sada Srbije) iz 2001. godine (naročito u pogledu sistematike zakona koja se razlikuje od sistematike ZKP SFRJ). Zakoni sadrže i nove odredbe koje su u poslednjoj deceniji ušle u skoro sve evropske zakone o krivičnom postupku (npr. o zaštiti svjedoka, o širim ovlašćenjima organa krivičnog gonjenja u slučaju posebno opasnih krivičnih djela, naročito organizovanog kriminala). Neka nova procesna rešenja su posledica promena u materijalnom krivičnom pravu (ustanovljavanje krivičnog postupka protiv pravnih lica izostavljanje privatnog tužioca), a neka posledica nastojanja da se postupak učini racionalnijim, svrsishodnijim, ekonomičnijim i efikasnijim (sažimanje broja vanrednih pravnih lekova, uvođenje postupka za izdavanje kaznenog naloga, širenje nadležnosti sudije pojedinca).

U pojedinim slučajevima zakonodavac je napustio do sada prihvaćena rješenja i zamenio ih novim bez vidljivih razloga i objašnjenja (npr. izostavljanje supsidijarne tužbe i uvođenje drugog oblika kontrole nad radom javnog tužioca), itd. Zbog svega toga, novi zakoni sadrže veliki broj novih, iako ne i originalnih procesnih rešenja i ustanova. Najvažnija novina koju oni donose tiče se nove organizacije prethodnog postupka, koji više nije u nadležnosti istražnog sudije, već u nadležnosti javnog tužioca, uz sudsku kontrolu koju obavlja sudija za prethodni postupak, odnosno sudija za prethodno saslušanje. U ovom radu autor se posebno zadržava na pitanju novog i izmenjenog položaja oštećenog u krivičnom postupku, ali prikazuje i druga važnija rešenja novih zakona, uz svoju ocenu opravdanosti i vrijednosti tih rješenja.


2. Naučno istraživačke metode

Krivično pravo je najvažnije državno sredstvo prinude u borbi protiv društveno opasnih i zabranjenih ponašanja ljudi (kriminaliteta). Krivično pravo je sistem zakonskih pravnih propisa kojima se utvrđuju uslovi za primjenu kazni i drugih krivičnih sankcija prema učiniocima krivičnih djela, a u cilju zaštite društvenog i ekonomskog uređenja određene države. Krivično pravo je specifično po tome što ono ne reguliše društvene odnose neposredno. Zaštita društvenih odnosa putem krivičnog prava ostvaruje se isključivo propisivanjem krivičnih sankcija prema licima koja ne poštuju određena društvena pravila. Zaštita, ostvarivanje prava oštećenih i primjena principa restoraivne pravde ostvaruje se isključivo primjenom zakona. U teorijsko-metodološkom postupku istraživanja na izradi ove magistarske teze, autor će se koristiti:
 dijalektičkim metodom,
 istorijskim i deskriptivnim metodom,
 analitičkim metodom,
 komparativnim metodom,
 empirijskim metodom.

Istorijskim metodom i deskriptivnim metodom istraživaće se i prikupljati podaci o položaju oštećenih kroz istoriju sa posebnim osvrtom na pravosudni sistem SFRJ, ali i trenutni status oštećenih u zemljama koje su nastale raspadom SFRJ.
Pomoću analitičke i komparativne metode analizirati će se Zakon o krivičnom
postupku i način na koji se zakonske odredbe primjenjuju kroz dosadašnju praksu.
U definisanju preporuka i procedura koje mogu unaprijediti položaj oštećenog ali i specifičnih grupa oštećenih lica, kao što su maloljetnici i zaštićeni svjedoci primjeniti će se analitička i empirijska naučna metoda.
U izlaganju dosadašnje sudske prakse, primjenit će se empirijska i analitička metoda.
Ovi metodološki postupci omogućiće da se dokaže tačnost hipoteza ovog magistarskog rada.


c) Hipoteze od kojih polazi istraživanje

Metodološki okvir rada će poslužiti da bi utvrdili tačnost postavljenih hipoteza:
Osnovna hipoteza: Težište položaja oštećenog je, tokom istorije, menjan, sa mesta zanemarenog svjedoka, ka mestu supsidijarnog i privatnog tužioca ka današnjoj poziciji aktivnog učesnika sudskog procesa.

Dopunska hipoteza: Država Bosna i Hercegovina, ima perspektivu da unaprijedi položaj oštećenih lica u skladu sa preporukama međunarodne zajednice u smislu spriječavanja višestruke viktimizacije oštećenih, njihove zaštite i zakonskog obezbjeđivanja primene principa restorativne pravde.

Pomoćna hipoteza: Raskorak između donošenja i sudske primene zakonskih propisa predstavlja jaz koji se mora premostiti upoznavanjem sa zakonima i zakonskim odredbama svih aktivnih učesnika sudskog procesa, ali i njihovom dodatnom obukom za postupanje sa specifičnim, vulnerabilnim grupama oštećenih.

d) Opis struktura rada
Rad će biti sastavljen iz uvoda, radnog dijela koji će biti podeljen na pet dijelova kao i zaključna razmatranja.

U uvodu će biti formulisani predmet i cilj istraživanja, zatim postavljene hipoteze i navedene naučne metode koje su primenjene.

Prvi dio radnog dijela biće posvećen pregledu položaja oštećenih sa naglaskom na specifičnostima balkanskog regiona kroz istoriju.

U drugom dijelu će biti prikazane zakonske odredbe koje se odnose na prava oštećenih na odštetu, odnosno, na položaj oštećenih sa imovinsko-pravnim zahtjevom. Sa posebnom pažnjom na pravo oštećenih na naknadu štete od države.

Treći dio će prezentovati analizu položaja oštenih u slučajevima kada je oštećeni maloljetno lice, ali i u slučajevima kada je prekršilac maloljetno lice.

Četvrti dio razmatra položaj oštećenog u situaciji kada on istovremeno ima i ulogu svjedoka, sa posebnim osvrtom na institut zaštićenog svjedoka.

Peti dio predstavlja preged položaja oštećenog u sudskoj praksi BiH, sa posebnim osvrtom na njegov položaj i odluke Ustavnog suda relevantne za ovo istraživanje. Na primerima sudskih odluka biće analiziran stepen primene pozitivnih zakonskih mera u sudskoj praksi. Razmotriću i viktimološki status oštećenih, kao i mjere koje se primenjuju u praksi za sprečavanje višestruke viktimizacije oštećenih, njihovu zaštitu i oporavak.

Zaključak će biti usmeren na rezimiranje sprovedenog istraživanja i na sumiranje preporuka koje mogu unaprijediti položaj oštećenog u krivičnom postupku BiH. Nadam se da će rezultati istaživanja moći dati preporuke za dalje unapredjenje položaja oštećenih, sa posebnim osvrtom na mogućnosti države i zakonodavnih tijela da odgovarajućim propisima povećaju stepen zaštite vulnerabilnih grupacija.


Značaj istraživanja

Autor se u ovom radu bavi pitanjem položaja oštećenog u krivičnom postupku, sa jedne strane i mogućnostima primjene restorativne pravde i njenog značaja za poboljšanje položaja oštećenih sa druge strane. Ova pitanja se razmatraju posebno sa aspekta međunarodnih standarda i postojećih zakonskih rešenja kao i odredaba Krivičnog zakona BiH i Zakona o krivičnom postupku BiH. Upravo su nedostaci i ograničenja tradicionalnog krivičnopravnog reagovanja na kriminalitet, kao i njegove