Budžet - ekonomija

POJAM BUDžETA

Budžet je finansijski instrument kojim se vrši prikupljanje sredstava mehanizmom javnih prihoda (porezi, doprinosi, takse i drugi oblici javnih prihoda ), s jedne strane , i njihovo plansko (namjensko) trošenje kojim se finansiraju javni rashodi, s druge strane.

Upotreba budžeta kao osnovnog instrumenta finansiranja opštih društvenih potreba opravdana je iz sledećih razloga:Obezbeđuje se preglednost i jednostavnost uvida u sve javne prihode i javne rashode, sve je u jednom dokumentu . Svi prihodi i rashodi su vidljivi, dobro su sistematizovani i lako uočljivi. Primjena jedinstvenog instrumenta finansiranja iziskuje manji tehnički rad i režijske troškove;Omogućuje potpuniju i efikasniju informisanost o izvorima prihoda i obima rashoda, veću kontrolu bilansnih sredstava . Sve je sadržano u jednom pravnom aktu;Potrebe se ne zadovoljavaju namjenskih iz ostvarenih prihoda već iz opšte mase budžetskih sredstava . Sredstva se raspoređuju prema utvrđenim planskim prioritetima zadovoljavanja potreba Jedinstvenost budžeta omogućuje efikasniju upotrebu budžeta kao instrumenta ostvarivanja širih društvenih ciljeva i aktivnog sredstva ekonomske i socijalne politike" .


POJAVA BUDžETA

Prvi pojavni oblici budžeta bili su prije nove ere . U Atini je za vrijeme vladavine Solona postojala obaveza da lica koja obavljaju javne funkcije podnesu izvještaj o primjernim prihodima i izvršenim rashodima. Pojedinačni izvještaji služili su da se sastavi zbirni prikaz javnih prihoda i javnih rashoda Atine. U srednjovjekovnim državama bila je praksa izrade završnih računa i inventara .

Završni računi su sistematski pregled ubranih prihoda i utrošenih sredstava - rashodi, koje su podnosili lokalni organi centralnim organima vlasti, u formi izvještaja Inventar je sastavljen popis prihoda države i rashoda države. Služio je vladaru za traženje odobrenja od staleške skupštine za uvođenje ili povećanje nekih dadžbina poslije 14. vijeka inventari se nalaze u svim državama i oni su bili pokazatelji državnih finansija.
Budžet kao finansijski instrument finansiranja javne potrošnje nastao je u gradovima 17. vijeka, kada su stvoreni uslovi za izradu budžeta, i to:

- novčana privreda zamjenjuje naturalnu;
- porezi postaju osnovni izvor prihoda;
- javne potrebe su veće i brojnije;
- stvorena je gradska uprava i službenici koji obavljaju upravne poslove;
- formiraju se organi uprave , koji vrše poslove ubiranja prihoda i njihovo trošenje;
- uvode se nove ekonomske discipline, knjigovodstvo i računovodstvo .

Izrada budžeta postaje normalna i redovna pojava. Budžet koji ima obilježja današnjeg savremenog budžeta vodi porijeklo iz Francuske i Engleske, koje su iskrčile put ovom finansijskom instrumentru u Evropi. Od zapadnih zemalja SAD je najkasnije dobila pravi budžet. Predlog za izradu budžeta potiče od Kongresa, a ne od upravnih organa kao u Engleskoj i Francuskoj. Postupak budžetske inicijative je u SAD u rukama velikog broja komisije.


ASPEKTI POSMATRANjA BUDžETA

U savremenoj teoriji budžet se može posmatrati s više aspekta:
- finansijskog,
- ekonomskog,
- pravnog,
- političkog,
- socijalnog.


Finansijski aspekt posmatranja budžeta

Budžet prestavlja skup normi kojima se regulišu sistematizovani odnosi organa koji su dužni da planski predviđaju, ubiru i namjenski koriste sredstva. Donedavno, kod većine finansijski teoretičara je smatrano da je budžet čisto pravi akt, ali je budžet finansijski instrument javne vlasti.

Ekonomski aspekt posmatranja budžeta

Savremena država postaje aktivni faktor privrednih kretanja. Budžet postaje sredstvo intervencije u privredi kojim se usmjeravaju privredni tokovi, ravnoteža proizvodnje, raspodjele i potrošnje. Nedostatak budžetskih sredstava (poreza, taksa i doprinosa) država pokriva javnim zajmovima (unutrašnjim i spojnim) i čistom emisijom novca.
Osnovne ekonomske funkcije budžeta su:
۰ Stabilizacija privrede;
۰ Redistributivna funkcija budžeta;
۰ Alokativna funkcija budžeta.

Pravni aspekt posmatranja budžeta

Sa pravnog aspekta budžet predstavlja skup svih pravnih propisa-akata kojima se vrši priprema , donošenje , izvršenje i kontrola namjenske budžetske potrošnje. Osnovni zakon kojim se reguliše budžet kao instrument javne potrošnje je Zakon o budžetu ili Zakon o državnom računovodstvu.
Budžetsko pravo u subjektivnom smislu je pravo naroda da preko skupštine odlučuje o javnim rashodima i javnim prihodima. Ono je u uskoj vezi sa razvojem parlamentarizma i nastalo je kao rezultat borbe za vlast građanske klase. Postavlja se pitanje da li treba prestati sa naplatom poreza, ako je ostvaren fiskalni randman . Odgovor je precizan i jasan : nijedan poreski obaveznik nije oslobođen poreske obaveze bez obzira što je ispunjen planirani limit javnih prihoda. U slučaju podbačaja naplate, treba li pozvati na odgovornost izvršioce budžeta? Utvrđivanje i naplata javnih prihoda je zakonski regulisana i naknadno utvrđivanje retroaktivnosti obaveza (plaćanje poreza) nije dozvoljeno. Popisi o javnim prihodima moraju se striktno poštovati, bez obzira na efekat naplate i negativnih odstupanja ostvarenih veličina od planiranih .

Politički aspekt posmatranja budžeta

Budžet kao pravni akt sadrži sve karakteristike određenih društveno-ekonomskih i političkih odnosa u zemlji. On je finansijski instrumentnajviše vlasti (skupštine, parlamenta).

Socijalni aspekt posmatranja budžeta

Socijalni aspekt budžeta posmatra i preraspodjelu materijalnih sredstava u društvu i privredi. Budžet instrumentima dobrovoljnih i obaveznih davanja koncentriše dohodak i imovinu preduzetnika i pravnih lica, a kanalom rashoda vrši redistribuciju tako prikupljenih sredstava.